![TÁC ĐỘNG SỐNG CÒN CỦA VẮC-XIN COVID: GÓC NHÌN TỪ CÁC BẰNG CHỨNG KHOA HỌC (BÀI DỊCH) [1] Bộ trưởng Y tế Mỹ Robert F. Kenn...](https://img5.findhealthclinics.com/416/460/1246565694164605.jpg)
13/08/2025
TÁC ĐỘNG SỐNG CÒN CỦA VẮC-XIN COVID: GÓC NHÌN TỪ CÁC BẰNG CHỨNG KHOA HỌC (BÀI DỊCH) [1]
Bộ trưởng Y tế Mỹ Robert F. Kennedy Jr. gần đây đã công bố các hạn chế mới đối với khuyến nghị tiêm vắc-xin COVID. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh làn sóng phản đối vắc-xin vẫn kéo dài dai dẳng và các cuộc tranh luận về hiệu quả của vắc-xin vẫn đang tiếp diễn. Tuy nhiên, những nghiên cứu nghiêm ngặt mới đã đưa ra bằng chứng rõ ràng về tác động cứu sống (life-saving impact) của vắc-xin COVID. Ước tính rằng việc tiêm chủng đã ngăn chặn khoảng 2,5 triệu ca tử vong trên toàn thế giới, với nhóm người cao tuổi và người dễ bị tổn thương là hai đối tượng hưởng lợi nhiều nhất.
📈 Những con số không biết nói dối
Một nghiên cứu toàn diện được công bố trên JAMA Health Forum [2] đã cung cấp đánh giá kỹ lưỡng về lợi ích của việc tiêm vắc-xin COVID. Các nhà nghiên cứu đã phân tích tác động của vắc-xin trong khoảng thời gian từ tháng 12/2020 đến tháng 10/2024, tính toán cả số lượng người được cứu sống cũng như tổng số năm sống thêm nhờ có vắc-xin trên toàn cầu.
Phương pháp nghiên cứu nói trên đơn giản nhưng chặt chẽ. Các nhà nghiên cứu so sánh kết quả thực tế với một kịch bản giả định là không sử dụng vắc-xin. Họ ước tính số người có thể đã tử vong nếu không được tiêm chủng bằng cách nhân ba yếu tố: Quy mô dân số trong từng nhóm tuổi, tỷ lệ người có khả năng nhiễm bệnh nếu không tiêm vắc-xin và tỷ lệ tử vong do nhiễm bệnh ở những người không tiêm vắc-xin. Sau đó, các nhà nghiên cứu áp dụng tỉ lệ hiệu quả của vắc-xin để ước tính số ca tử vong đã được ngăn chặn.
Nghiên cứu phân nhóm dân số theo độ tuổi, nơi cư trú (cộng đồng so với cơ sở chăm sóc dài hạn), giai đoạn (trước khi xuất hiện biến thể Omicron so với trong/sau khi phát hiện Omicron), và thời điểm tiêm chủng (trước so với sau khi nhiễm bệnh). Cách tiếp cận chi tiết này giúp làm rõ các mô hình quan trọng mà những thống kê tổng quát thường không chỉ ra được.
⏳ Lợi ích lớn – Sự khác biệt rõ rệt theo độ tuổi
Kết quả cho thấy lợi ích rất đáng kể: Việc tiêm vắc-xin COVID đã ngăn chặn khoảng 2,5 triệu ca tử vong trên toàn cầu, và các phân tích độ nhạy cho thấy con số này dao động từ 1,4 đến 4,0 triệu. Trong đó, số lượng người trên 60 tuổi chiếm tới 90% số ca tử vong được ngăn chặn.
Nghiên cứu cũng tính toán số năm tuổi thọ được cứu thêm nhờ có vắc-xin - một chỉ số thể hiện số năm tuổi thọ còn lại. Vắc-xin đã giúp giữ lại khoảng 14,8 triệu năm tuổi thọ, trong đó 76% thuộc về người trên 60 tuổi.
📍 Tầm quan trọng của bối cảnh
Những phát hiện này thận trọng hơn đáng kể so với các ước tính trước đó. Một nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi năm 2022 cho biết 14,4 triệu ca tử vong đã được ngăn chặn chỉ riêng trong năm đầu tiên.
Mô hình này có những hàm ý chính sách rõ ràng. Đối với người cao tuổi, đặc biệt là những người có bệnh lý nền, tiêm chủng mang lại lợi ích đáng kể về việc giảm tỷ lệ tử vong. Đối với nhóm dân số trẻ hơn, nguy cơ tử vong thấp nên lợi ích dường như không đáng kể khi chỉ xem xét đến việc phòng ngừa tử vong - mặc dù vắc-xin làm giảm các triệu chứng nặng, tỉ lệ nhập viện và thời gian mắc COVID kéo dài.
🎯 Vấn đề mục tiêu thay đổi liên tục
Lợi ích của việc tiêm chủng COVID không phải là một con số cố định. Virus liên tục tiến hóa. Vắc-xin được cập nhật. Miễn dịch cộng đồng cũng thay đổi. Những gì hiệu quả tối ưu vào năm 2021 có thể không còn hiệu quả vào năm 2025.
Bằng chứng hiện tại cho thấy một số cá nhân - đặc biệt là bệnh nhân suy giảm miễn dịch và người cao tuổi - có thể sẽ được hưởng lợi từ việc tiêm chủng 6 tháng một lần. Những người khác, đặc biệt là thanh niên khỏe mạnh, có thể hoàn toàn có lý khi lựa chọn không tiêm vắc-xin.
Sự phức tạp này đòi hỏi sự thận trọng (humility). Các khuyến nghị áp dụng chung cho tất cả mọi người đã bỏ qua thực tế sinh học. Việc từ chối tiêm chủng cũng vậy.
📑 Sắc thái dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Nuance)
Các hạn chế do Kennedy đưa ra phản ánh một xu hướng phản đối vắc-xin rộng rãi hơn, xu hướng này thường bác bỏ những bằng chứng khoa học hợp lệ. Mặt khác, việc vận động tiêm chủng trong khi bỏ qua các mô hình rủi ro phân theo độ tuổi cũng không mang lại lợi ích cho sức khỏe cộng đồng. Dữ liệu gần đây nhất cho thấy việc tiêm vắc-xin có tác động cứu sống - chủ yếu là trong các nhóm người cao tuổi và dễ bị tổn thương.
Chính sách y tế công cộng hoạt động tốt nhất khi thừa nhận tính phức tạp, thay vì những yêu cầu mang tính ý thức hệ thuần túy. Như tôi đã trình bày trong cuốn Công thức cho Sức khỏe Tốt hơn: Làm sao để Cứu sống Hàng triệu Sinh mạng — Kể Cả Chính bạn, các chương trình hiệu quả luôn cần điểu chỉnh liên tục dựa trên các bằng chứng mới.
Nghiên cứu của Ioannidis là ví dụ điển hình cho kiểu phân tích nghiêm ngặt như vậy. Nó tránh được cả sự cổ suý lẫn sự bác bỏ vắc-xin. Trên thực tế, nghiên cứu này còn có phần quá thận trọng về số mạng sống được cứu, vì nó không giả định rằng vắc-xin có tác động đến việc làm giảm lây nhiễm (dù vắc-xin có giảm thiểu sự lây lan, nhưng không nhiều như đã được kỳ vọng).
☄️ Tiến về phía trước
Chúng ta vẫn đang đối mặt với sự không chắc chắn kéo dài liên quan đến các chiến lược tiêm chủng tối ưu. Những biến thể virus mới sẽ tiếp tục xuất hiện. Các công thức vắc-xin sẽ thay đổi. Miễn dịch cộng đồng sẽ thay đổi. Những thực tế này đòi hỏi phải tiếp tục ghiên cứu và đưa ra các khuyến nghị thích ứng.
Điều chúng ta biết hiện nay rất rõ ràng: vắc-xin COVID giúp ngăn ngừa tử vong, đặc biệt là ở người cao tuổi. Số liều cần tiêm để ngăn một ca tử vong thay đổi đáng kể theo độ tuổi - ở người già thì sẽ cần ít liều hơn nhiều để ngăn ngừa mỗi ca tử vong. Và ngay cả ở người trẻ, tiêm vắc-xin cũng giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh, ngăn ngừa nhập viện và giảm nguy cơ COVID kéo dài.
Bằng chứng này nên được dùng để cung cấp thêm thông tin cho các cuộc tranh luận về chính sách tiêm chủng, chứ không phải để chấm dứt nó. Con đường phía trước không đòi hỏi sự nhiệt tình với vắc-xin hay phủ nhận vắc-xin, mà là sự chú ý cẩn trọng đến các bằng chứng đang phát triển. Mạng sống con người phụ thuộc vào việc cân bằng đúng giữa các yếu tố, duy trì sự cân bằng đó khi hoàn cảnh thay đổi, và truyền đạt một cách cởi mở về những gì chúng ta biết và không biết.
Y tế công cộng phục vụ người dân tốt nhất khi nó chấp nhận sự phức tạp, thừa nhận sự không chắc chắn, và điều chỉnh khuyến nghị dựa trên bằng chứng đang phát triển. Những lựa chọn thay thế - dù là chủ nghĩa tuyệt đối về vắc-xin hay phủ nhận vắc-xin - đều phục vụ cho hệ tư tưởng, chứ không phải cho sức khỏe.
📑 Nguồn tham khảo:
1. Tom Frieden, “COVID Vaccines Save Lives: What the Evidence Really Shows”, The Formula, ngày 30/7/2025. https://tomfrieden.substack.com/p/covid-vaccines-save-lives?utm_campaign=email-half-post&r=ezs4&utm_source=substack&utm_medium=email. Truy cập ngày 04/08/2025.
2. John P. A. Ioannidis, “Global Estimates of Lives and Life-Years Saved by COVID-19 Vaccination During 2020-2024”, JAMA Health Forum, ngày 25/7/2025. https://jamanetwork.com/journals/jama-health-forum/fullarticle/2836434. Truy cập ngày 10/08/2025.
_______________________
🌐 Hội Y tế Công cộng Việt Nam (Vietnam Public Health Association, viết tắt: VPHA) là một tổ chức xã hội - nghề nghiệp tự nguyện của công dân, tổ chức Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực Y tế công cộng.
________________________
Mọi thông tin chi tiết vui lòng liên hệ:
📌 Facebook: Vietnam Public Health Association
📧 Email: vpha@vpha.org.vn
🔔 Youtube: Vietnam Public Health Association