04/04/2026
Chèn ép thần kinh toạ do CƠ HÌNH LÊN và do THOÁT VỊ ?
1. Vì sao hai tình trạng này dễ bị nhầm với nhau?
Bởi vì cả hai đều cùng chạm vào một cấu trúc: dây thần kinh tọa. Đây là dây thần kinh lớn nhất cơ thể, đi từ vùng thắt lưng xuống mông, rồi chạy dọc mặt sau đùi, xuống cẳng chân và bàn chân. Chính vì đường đi của nó dài như vậy, nên chỉ cần bị chèn ép ở một điểm nào đó, cơn đau cũng có thể lan rất xa.
Vấn đề là:
Nếu thần kinh bị chèn ngay từ nơi nó xuất phát ở cột sống, thì câu chuyện sẽ khác.
Còn nếu thần kinh bị ép ở đoạn nó đi qua vùng mông, cụ thể là dưới cơ hình lê, thì cảm giác đau sẽ mang một màu sắc khác hẳn.
Một bên là chèn từ gốc, một bên là kẹt giữa đường. Và cơ thể sẽ biểu hiện ra ngoài rất khác.
2. Chèn ép do thoát vị đĩa đệm: cơn đau thường có “gốc” ở lưng
Với thoát vị đĩa đệm, phần đĩa đệm ở cột sống thắt lưng bị lồi hoặc thoát ra ngoài, chèn vào rễ thần kinh trước khi dây thần kinh tọa đi xuống chân. Vì vậy, cơn đau trong trường hợp này rất ít khi chỉ nằm ở mông. Nó thường bắt đầu từ vùng thắt lưng hoặc lưng dưới, sau đó mới lan xuống.
Mọi người sẽ thấy một kiểu rất đặc trưng:
- Lưng dưới đau trước, có thể âm ỉ hoặc nhói
- Sau đó cơn đau kéo sang mông; rồi từ mông chạy dọc mặt sau đùi; nặng hơn nữa thì xuống bắp chân, bàn chân, thậm chí tới từng ngón chân.
Điểm đáng chú ý là cơn đau này có “đường đi” rất rõ. Nó không mơ hồ, không lúc này đau chỗ này lúc kia đau chỗ khác, mà gần như đi theo một hành lang cố định từ trên xuống dưới. Nhiều bà con mô tả rất đúng: “Như có sợi dây đau kéo từ lưng xuống chân” hoặc “Như có luồng điện phóng từ lưng chạy thẳng xuống bàn chân.”
3. Triệu chứng điển hình của thoát vị đĩa đệm chèn thần kinh tọa
Ở giai đoạn đầu, bà con thường cảm thấy:
- Đau vùng thắt lưng sau khi ngồi lâu
- Cúi người hoặc bê vật nặng lưng cứng, đặc biệt sau khi ngồi một tư thế lâu
- Cúi xuống hoặc ngửa ra thấy đau tăng rõ
Khi tình trạng chèn ép rõ hơn, cơn đau bắt đầu mang tính thần kinh:
- Đau lan từ lưng xuống mông và mặt sau đùi
- Đau kiểu buốt, nhói, giật từng cơn
- Có thể đau tăng đột ngột khi ho, hắt hơi, rặn hoặc đổi tư thế
Khi rễ thần kinh bị ảnh hưởng nhiều hơn nữa, cảm giác không chỉ còn là đau:
- Tê bì theo một vùng rất rõ, có thể ở cẳng chân, bàn chân hoặc vài ngón chân
- Cảm giác chân “không thật”, bước đi thiếu chắc
- Có bên chân yếu hẳn, nhón chân khó hoặc leo cầu thang thấy hụt lực
Điều đặc biệt là trong thoát vị, triệu chứng thần kinh thường đi kèm với yếu tố cột sống rất rõ. Nghĩa là bà con gần như luôn có dấu hiệu ở lưng: đau lưng, cứng lưng, cúi ngửa khó chịu, ngồi lâu đau tăng.
Chèn ép do cơ hình lê: cơn đau lại nằm sâu ở mông và thường không có “gốc” rõ ở lưng
Cơ hình lê là một cơ nhỏ nằm sâu trong vùng mông. Dây thần kinh tọa đi ngay dưới cơ này, có người còn có biến thể giải phẫu khiến thần kinh đi xuyên qua hoặc rất sát cơ. Khi cơ hình lê co cứng, viêm hoặc bị kéo căng lâu ngày, nó có thể ép trực tiếp vào thần kinh tọa.
Lúc này, thần kinh không bị chèn ở cột sống, mà bị chèn ở đoạn đi qua mông. Vì vậy, triệu chứng sẽ mang màu sắc khác.
Cái đau của cơ hình lê thường không bắt đầu ở thắt lưng. Nó thường là:
- Đau sâu trong mông, như đau ở “bên trong khớp háng”
- Có cảm giác tức, cứng, bó chặt ở một điểm sâu trong vùng mông
- Ngồi lâu đau tăng lên rất rõ, nhất là ngồi trên ghế cứng hoặc ngồi lệch một bên
4. Triệu chứng điển hình của chèn ép thần kinh tọa do cơ hình lê
Ở giai đoạn đầu:
- Đau sâu một bên mông
- Ngồi một lúc là đau rõ hơn
- Đứng lên đi lại thấy đỡ hơn so với ngồi im
Khi cơ hình lê co cứng hơn:
- Cơn đau bắt đầu lan xuống mặt sau đùi
- Có thể lan tới gần khoeo chân
- Ít khi xuống sâu tới bàn chân như thoát vị, trừ trường hợp chèn ép kéo dài
Tính chất đau trong hội chứng cơ hình lê thường:
- Đau sâu, tức, như bị bóp nghẹt hoặc đè ép
- Không sắc nhọn như điện giật ngay từ đầu
- Ít phụ thuộc vào cúi ngửa cột sống, mà phụ thuộc nhiều vào tư thế hông và mông
Có một chi tiết rất QUAN TRỌNG:
Nếu ấn vào vùng mông, đặc biệt là vùng giữa mông hoặc gần đường đi của cơ hình lê, bà con thường thấy đau chói tại chỗ. Đây là điều thoát vị đĩa đệm không phải lúc nào cũng có. Trong thoát vị, đau chủ yếu là đau dẫn truyền. Còn trong cơ hình lê, ngoài đau dẫn truyền còn có một ổ đau sâu, rất cụ thể ở mông.
KHÁC NHAU rõ nhất ở chỗ nào?
Nếu nói ngắn gọn cho bà con dễ hình dung, thì khác nhau nằm ở 4 điểm: điểm bắt đầu, đường lan, kiểu đau và tư thế làm nặng.
1. Điểm bắt đầu của cơn đau
Thoát vị đĩa đệm: thường bắt đầu từ thắt lưng hoặc lưng dưới, rồi mới lan xuống
Cơ hình lê: thường bắt đầu từ mông sâu, có thể hầu như không đau lưng
2. Đường lan của cơn đau
Thoát vị: lan rất rõ theo trục từ lưng → mông → đùi → cẳng chân → bàn chân
Cơ hình lê: thường từ mông → mặt sau đùi, ít khi đi sâu xuống bàn chân ở giai đoạn đầu
3. Tính chất cơn đau
Thoát vị: đau kiểu điện giật, nhói, buốt, có lúc bắn xuống chân rất nhanh
Cơ hình lê: đau sâu, căng, bó, ép tại mông; lan xuống chân nhưng cảm giác “bị siết” nhiều hơn “bị bắn”
4. Tư thế làm đau tăng
Thoát vị: cúi người, bê nặng, ngồi gập lưng, ho, hắt hơi đều làm đau tăng
Cơ hình lê: ngồi lâu, ngồi ghế cứng, bắt chéo chân, xoay hông hoặc nằm đè vào bên đau làm đau tăng
Về tê bì và yếu chân: hai tình trạng cũng không giống nhau
Đây là tôi rất muốn bà con để ý, vì nhiều người chỉ cần nghe thấy “tê chân” là nghĩ ngay đến thoát vị nặng.
Với thoát vị đĩa đệm, do thần kinh bị chèn ngay từ gốc, nên tê thường: rõ hơn, sâu hơn, đi xa hơn và có quy luật hơn
Moị người có thể tê tới mu bàn chân, gan bàn chân, ngón cái hoặc ngón út tùy theo rễ thần kinh nào bị chèn. Tê kiểu này thường đi kèm với cảm giác chân yếu, bước không thật, dễ hụt, có khi nhón chân hoặc kiễng gót khó.
Trong khi đó, với cơ hình lê, tê có thể có nhưng thường: không sâu bằng, không ổn định bằng và hiếm khi gây yếu chân rõ ngay từ đầu
hay thấy tê ở mông, mặt sau đùi hoặc vùng cẳng chân trên. Có thể có cảm giác rần rần, kiến bò, nhưng ít khi mất cảm giác rõ rệt ở bàn chân nếu mới ở giai đoạn
Với thoát vị đĩa đệm, cái tắc nằm ở gốc phát sinh của đường đi, tức vùng cột sống thắt lưng. Vì vậy, ảnh hưởng thường sâu hơn, rộng hơn, và có thể tác động rõ đến vận động.
Với cơ hình lê, cái tắc nằm ở đoạn giữa đường đi, tức vùng mông – nơi thần kinh tọa đi qua dưới cơ. Vì thế, triệu chứng thường khu trú hơn ở mông và mặt sau đùi, ít ảnh hưởng sâu đến bàn chân ở giai đoạn đầu.
Hiểu điều này rất quan trọng, vì nếu không phân biệt
- bị cơ hình lê nhưng đi kéo giãn cột sống quá mức
- bị thoát vị rõ mà chỉ xoa bóp vùng mông cho qua
Nếu gặp tỉnh trạng này, hãy để ý kỹ:
- cơn đau bắt đầu từ lưng hay từ mông?
- đau lan đến đâu?
- ngồi lâu tăng hơn hay cúi người tăng hơn?
- có tê xuống bàn chân không?
- có yếu chân, hụt chân không?
