21/08/2025
VIÊM DA CƠ ĐỊA – ATOPIC DERMATITIS
VDCĐ là một bệnh da ngày càng gặp nhiều hơn ở trẻ em và cả người lớn, ước tính có khoảng 18 triệu người Mỹ mắc bệnh này, tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em khoảng 10%. Ngày nào tôi cũng khám ít nhất là 1 bệnh này, mỗi lần khám là ra rả hướng dẫn cách điều trị, riết nó ám ảnh luôn.
VDCĐ cũng hay bị gọi là bệnh chàm (Eczema), tuy nhiên cách gọi qua lại này không đúng hoàn toàn. Chàm là từ dùng chung cho nhiều bệnh da khác nhau có cùng đặc điểm là có tình trạng viêm da, trong đó VDCĐ là loại phổ biến nhất của chàm. Bởi vậy chàm ở người lớn cũng khác với VDCĐ.
Để mô tả về bệnh VDCĐ thì có 3 từ chính: mãn tính, tái phát và ngứa.
Cái sự mãn tính, tái phát và gây ngứa này là nguồn cơn của nỗi khổ mang tên VDCĐ. VDCĐ không làm ai chết nhưng gây ảnh hưởng trầm trọng tới chất lượng sống và tâm lý, tốn kém.
Khoảng 50% trẻ em báo cáo rằng bệnh này ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống: thiếu ngủ, mệt mỏi, không tham gia được các hoạt động khác trong đời sống, có ít bạn, bị kỳ thị, trầm cảm. Năm ngoái tôi có đọc tin một cô gái Hồng Kông đâm chết cha mẹ mình vì mắc bệnh này kéo dài và làm cô trẩm cảm, oán trách cha mẹ mình.
Cha mẹ cũng không khá gì hơn, cha mẹ mà có con bị VDCĐ vừa tới nặng mất khoảng 3 giờ mỗi ngày để chăm sóc da của con, vị chi khoảng 1000 giờ mỗi năm. 1000 giờ đó gây mệt mỏi, thiếu ngủ, tốn kém, cảm giác tội lỗi, vô vọng, trẩm cảm, mất sự riêng tư của vợ chồng (do phải ngủ với con). Tỷ lệ mẹ bị trầm cảm cao gấp đôi nếu so với có con mắc bệnh hen suyễn.
VDCĐ biểu hiện bằng những đợt viêm da và hay tái phát. Ở trẻ nhỏ thì hay gặp ở da đầu, mặt, thân mình, chân tay. Trẻ lớn hơn khi bắt đầu đi học thì hay gặp ở các vùng có nếp gấp da như khuỷu tay, sau gối. Trẻ vị thành niên và người lớn thì hay gặp ở bàn tay và chân. Cho dù gặp ở đâu thì vẫn có đặc điểm chung là ngứa. Trẻ con hay gảy đàn, gây trầy xước da, nhiễm trùng làm nặng hơn và biến chứng sang các bệnh da khác.
VDCĐ kéo dài có thể gây sừng hoá làm da dầy lên sậm màu, hay ngược lại làm da mất sắc tố có màu trắng.
VDCĐ thường chỉ cần chẩn đoán bằng thăm khám, không cần xét nghiệm, xét nghiệm chỉ thường dùng cho các trường hợp khó khăn trong chẩn đoán hay muốn tìm tác nhân gây kích phát mà thôi.
TẠI SAO CON MẮC BỆNH VIÊM DA CƠ ĐỊA?
Cơ chế bệnh sinh của VDCĐ rất phức tạp và có nhiều yếu tố góp phần chứ không phải là 1 nguyên nhân duy nhất, và vẫn đang được nghiên cứu.
Những yếu tố đã được biết đến:
LÀN DA SA MẠC
Sự bất thường lớp sừng biểu bì của da (stratum corneum): biểu bì là lớp ngoài cùng của da có tác dụng ngăn cản sự mất nước qua da và phòng ngừa sự xâm nhập của các tác nhân dị ứng, kích thích da và nhiễm trùng. Filaggrin là một protein có vai trò quan trọng trong cấu trúc biểu bì. Khoảng 50% bệnh nhân VDCĐ vừa và nặng có đột biến gene làm ảnh hưởng đến filaggrin.
Thiếu chất này làm da không còn liền lạc như bình thường và không còn giữ nước được làm da khô, nứt nẻ. Làn da khô nứt nẻ này sẽ làm ngứa, ngứa thì thành nghệ sĩ đàn tranh, gây tăng thêm viêm nhiễm và nhiễm trùng. Đây là yếu tố quan trọng nhất.
Ngoài ra còn có đột biến gene khác ảnh hưởng tới các chất quan trọng trong cấu trúc da như CDSN, DSG1.
Làn da của người VDCĐ khô và nứt nẻ như mặt đất của Thung Lũng Chết (Death Valley) ở tiểu bang Nevada.
DI TRUYỀN
Cha mẹ có bệnh trong cuộc diễu hành của dị ứng (atopic march) như viêm mũi dị ứng, hen suyễn, viêm da cơ địa, dị ứng thức ăn thì con sẽ có nguy cơ cao mắc những bệnh này
DỊ ỨNG VÀ YẾU TỐ KÍCH THÍCH
Làn da thung lũng chết mời chào tất cả các tác nhân gây dị ứng, kích ứng tiếp xúc với da. Các phản ứng dị ứng thật sự là phản ứng viêm, làm kích phát VDCĐ hay làm nặng hơn và kéo dài.
Tuy nhiên với vấn đề dị ứng thức ăn và VDCĐ có một sự hiểu lầm ở đây, khảo sát cho thấy 90% cha mẹ tin là dị ứng thức ăn là nguyên nhân chính gây VDCĐ. Đúng là tỷ lệ dị ứng thức ăn khá cao trên trẻ có VDCĐ vừa và nặng (30-40%) so với trẻ không có VDCĐ (5%) và có tới 80% trẻ VDCĐ có lượng kháng thể IgE kháng thức ăn tăng cao mà không có biểu hiện dị ứng. Trẻ có dị ứng thức ăn thường có VDCĐ sớm hơn và nặng hơn. Tuy nhiên xin nhắc lại đây không phải là quan hệ nhân quả, dị ứng thức ăn không gây ra VDCĐ, có những trẻ dị ứng thức ăn nhưng không có VDCĐ và ngược lại có VDCD nhưng không có dị ứng thức ăn. Dị ứng thức ăn là yếu tố tăng nặng, có nghĩa là khi con bị VDCĐ và kèm theo dị ứng thức ăn, dị ứng thức ăn có thể kích phát, làm kéo dài và nặng hơn tình trạng VDCĐ do phản ứng miễn dịch của dị ứng.
Sở dĩ làm rõ chuyện này vì có một số trường hợp bị hiểu sai và kiêng cử quá mức làm trẻ suy dinh dưỡng, thiếu chất. Có trẻ bị kiêng đủ thứ bỏ ăn sụt cân, vô khám tôi kêu trời.
Hiện tại NIAID (National Institute of Allergies and Infectious Diseases) khuyến cáo nên đánh giá khả năng dị ứng thức ăn trên những trẻ có VDCĐ nặng và không đáp ứng với liệu pháp điều trị đúng và tuân thủ nghiêm ngặt, trong đó đặc biệt là sữa, trứng, đậu phộng, lúa mạch (wheat) và đậu nành, hoặc có tiền sử đáng tin cậy là có phản ứng da sau khi ăn một thức ăn nào đó.
NIAID không khuyến cáo kiêng cử các thức ăn trên trừ khi có bằng chứng dị ứng vì không cho thấy cải thiện.
Thực tế tôi hay cho thử định lượng IgE thức ăn trên những trẻ CVCĐ nặng và tránh loại nào có lượng IgE cao, hay gặp nhất là trứng.
Atopic march là cuộc diễu hành của các bệnh liên quan tới dị ứng, đầu tiên là VDCĐ, tiếp nối bởi hen suyễn, viêm mũi dị ứng. Điều trị sớm và hiệu quả VDCĐ có thể phòng ngừa và làm giảm sự phát triển các bước tiếp theo của cuộc diễu hành này.
NHIỄM TRÙNG DA
Có một giả thuyết đang được nghiên cứu là sự khiếm khuyết cấu trúc da làm thay đổi pH da, gây tăng vi trùng thường trú trên da, đặc biệt là tụ cầu vàng (Staph. aureus). Các vi trùng này tạo nên phản ứng miễn dịch trên da gây hiện tượng viêm da và kích phát VDCĐ.
Dù giả thuyết này đúng hay không tình trạng nhiễm trùng da trên bệnh nhân VDCĐ cũng rất phổ biến.
Tóm lại VDCĐ liên quan tới làn da thung lũng chết, tác nhân dị ứng và kích ứng, nhiễm trùng da. Hiểu chuyện này rất quan trọng để hiểu việc điều trị VDCĐ đúng cách.
Dự định viết các bài tiếp theo:
- Điều trị VDCĐ – Vai trò của corticoid
- Hội chứng người da đỏ - Sự lệ thuộc corticoid
- Phòng ngừa VDCĐ (đã viết)
- Các bệnh da hay gặp trên VDCĐ
Share tự nhiên.
