08/10/2025
Giải Nobel y sinh 2025: Tế bào Treg qua lăng kính Đông y và nguyên lý Âm Dương bình hòa
- ThS.BS. Nguyễn Trương Minh Thế -
Giải Nobel Y sinh 2025 đã được trao cho ba nhà khoa học Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi nhờ những khám phá mang tính đột phá về cơ chế “dung nạp miễn dịch ngoại vi” và việc xác định vai trò của tế bào T điều hòa (Regulatory T cell, Treg). Nghiên cứu của họ tập trung vào gen FOXP3, một yếu tố phiên mã then chốt trong việc duy trì chức năng ức chế miễn dịch của Treg, từ đó ngăn ngừa phản ứng tự tấn công của hệ miễn dịch lên các mô của cơ thể gây ra nhiều bệnh tự miễn. Cơ chế này khác biệt với “dung nạp miễn dịch trung ương” diễn ra trong tuyến ức, được xem như hàng rào bảo vệ cuối cùng chống lại các phản ứng tự miễn. Những hiểu biết về Treg đã mở ra hướng điều trị mới cho bệnh tự miễn, ung thư và cải thiện tỷ lệ thành công trong cấy ghép nội tạng.
Dưới góc nhìn của Đông y, cơ chế điều hòa miễn dịch này phản ánh sự tương đồng sâu sắc với nguyên lý “Âm Dương bình hòa”. Chức năng vừa kiểm soát phản ứng miễn dịch không vượt quá mức, vừa ngăn chặn tấn công nhầm vào cơ thể của Treg tương ứng với trạng thái cân bằng giữa Âm và Dương trong cơ thể. Mất cân bằng Âm Dương dẫn đến tình trạng bệnh lý: Dương thịnh (thường gặp trong các tình trạng phản ứng viêm quá mức trong tự miễn), Âm suy (thường gặp trong các tình trạng suy giảm miễn dịch). Mục tiêu của Đông y là phục hồi trạng thái cân bằng này, chứ không chỉ đơn thuần ức chế hay kích hoạt một chiều.
Ngoài ra trong Đông y, khái niệm về "chính khí" và "tà khí" cũng cho thấy sự tương đồng nổi bật với vai trò kép của hệ miễn dịch. Trong đó, tế bào Treg có thể được ví như một dạng "chính khí mạnh mà không tự thương", nghĩa là duy trì được khả năng phòng vệ nhưng đồng thời không tấn công nhầm vào chính cơ thể. Điều này phản ánh một cách sâu sắc nguyên lý "phù chính khu tà" vốn là nền tảng trong điều trị Đông y.
Theo cách hiểu truyền thống, "phù chính" là bồi bổ, nâng đỡ chính khí, tăng cường sức đề kháng tự nhiên; còn "khu tà" là loại bỏ các tác nhân gây bệnh (tà khí). Nguyên tắc này đặc biệt hiệu quả với các bệnh do ngoại tà xâm nhập như cảm cúm hay nhiễm trùng, khi mà cơ thể cần huy động một lực lượng miễn dịch mạnh mẽ (ví dụ như các tế bào Th1, Th17) để tiêu diệt mầm bệnh.
Tuy nhiên, trong bối cảnh của bệnh tự miễn (Lupus, vẩy nến hay viêm khớp dạng thấp), vấn đề không nằm ở chỗ chính khí suy yếu, mà là hệ miễn dịch trở nên mất kiểm soát, không còn khả năng phân biệt "ta" với "địch". Lúc này một hệ miễn dịch "mạnh" theo kiểu hung hãn lại trở thành mối đe dọa đối với chính cơ thể. Do đó việc "phù chính" trong trường hợp này không đơn thuần là tăng cường sức mạnh tổng lực, mà chính là điều hòa và phục hồi sự cân bằng cho hệ miễn dịch. Cụ thể là việc củng cố chức năng của các tế bào Treg – nhóm tế bào đóng vai trò như "cảnh sát nội bộ", đảm bảo kỷ luật của hệ miễn dịch.
Như vậy, "chính khí mạnh" trong bối cảnh hiện đại nên được hiểu là một hệ miễn dịch cân bằng, thông minh và được kiểm soát chặt chẽ, ở đó sức mạnh thực sự nằm ở sự chính xác chứ không phải sự hung hãn. Và "không tự thương" chính là hệ quả của một chiến lược "phù chính" đúng đắn: khi Treg thực hiện được vài trò của một chính khí được điều hòa, hoạt động hiệu quả, hiện tượng tự tấn công (autoimmunity) sẽ được ngăn chặn.
Về mặt điều trị trong các bệnh lý tự miễn, Đông y chú trọng phương pháp “hòa giải” và nguyên tắc “bổ – tả”, phù hợp với chiến lược điều biến miễn dịch linh hoạt: tăng cường Treg trong bệnh tự miễn hoặc sau ghép tạng, nhưng phải ức chế Treg trong ung thư để giải phóng đáp ứng chống khối u. Một số dược liệu trong Đông y như Hoàng liên (berberin), Hoàng cầm (baicalin), Khổ sâm (matrine) và Xuyên tâm liên (andrographolide) đã được chứng minh có tác dụng điều hòa miễn dịch trong điều trị bệnh vảy nến thông qua việc ức chế các cytokine gây viêm và cân bằng hoạt động của tế bào Th17/Treg, vừa giảm viêm, vừa phục hồi dung nạp miễn dịch, thể hiện triết lý “lấy điều hòa làm gốc”.
Như vậy với khám phá của giải Nobel Y sinh 2025 không chỉ thúc đẩy nền miễn dịch học hiện đại, mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho những nguyên lý đã có từ ngàn năm trong Đông y. Sự gặp gỡ này mở ra tiềm năng lớn cho y học tích hợp, nơi tri thức cổ truyền và bằng chứng hiện đại cùng hướng đến một mục tiêu: khôi phục và duy trì trạng thái cân bằng nội môi toàn diện.
-------------------
Tài liệu tham khảo
1. Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025 [Internet]. Stockholm (Sweden): Nobel Prize Outreach; 2025 [cited 2025 Oct 8]. Available from: https://www.nobelprize.org/
2. Cheru N, Hafler DA, Sumida TS. Regulatory T cells in peripheral tissue tolerance and diseases. Front Immunol. 2023 May 1;14:1154575. doi: 10.3389/fimmu.2023.1154575. PMID: 37197653; PMCID: PMC10183596.
3. Lou Y, Xu H, Lu Z, Wang B, Liu X. Immune regulation: a new strategy for traditional Chinese medicine-based treatment of granulomatous lobular mastitis. Front Immunol. 2024 Oct 31;15:1494155. doi: 10.3389/fimmu.2024.1494155. PMID: 39544943; PMCID: PMC11560460.
4. Yu YX, Wang S, Liu ZN, Zhang X, Hu ZX, D**g HJ, Lu XY, Zheng JB, Cui HJ. Traditional Chinese medicine in the era of immune checkpoint inhibitor: theory, development, and future directions. Chin Med. 2023 May 20;18(1):59. doi: 10.1186/s13020-023-00751-7. PMID: 37210537; PMCID: PMC10199665.
5. Feng W, Liu H, Liang CL, Huang H, Chen Y, Dai Z. Immunoregulatory effects of traditional Chinese medicine and its ingredients on psoriasis. Int Immunopharmacol. 2025 Jun 26;159:114896. doi: 10.1016/j.intimp.2025.114896. Epub 2025 May 22. PMID: 40409104.
