27/11/2025
🌿THUỐC ỨC CHẾ ĐIỂM KIỂM SOÁT MIỄN DỊCH PD-1?🌿
———
PGS.TS.BS. Lê Xuân Hải, chuyên gia Miễn dịch Huyết học & Y học tích hợp
Nhân dịp thuốc chống ung thư Pembroria của Nga 🇷🇺 được đưa vào Việt nam. Thử cùng nhau tìm hiểu về thuốc này nhé.
Pembroria có hoạt chất chính là Pembrolizumab – kháng thể đơn dòng tái tổ hợp người (humanized monoclonal antibody). Đây là loại thuốc tương đương sinh học với thuốc Pembrolizumab gốc (tên thương mại Keytruda)
Keytruda (anti PD-1) là một loại thuốc chống ung thư theo cơ chế miễn dịch, giải phóng sự kìm hãm hoạt động của tế bào lympho T trong việc tiêu diệt tế bào ung thư. Vậy việc sử dụng các thuốc anti PD-1 có lợi ích và bất lợi gì cho sức khoẻ?
🍀PD-1 — CƠ QUAn HẢI QUAN CỦA HỆ MIỄN DỊCH (và Keytruda là… chìa khóa mở cổng)
Hãy tưởng tượng: cơ thể là một cảng biển lớn, tế bào là hàng hoá — tế bào lạ (vi khuẩn, virus, tế bào ung thư) là hàng nghi ngờ. PD-1 giống như cơ quan hải quan trên cổng ra vào của đội T (T-cell): khi cổng thấy “hàng hoá” mang nhãn tự thân hoặc tình huống có thể gây tổn thương nếu đội kiểm soát quá mạnh, PD-1 giơ lá cờ “dừng” — làm giảm hoạt động T, tránh việc “hải quan” quá tay bắt nhầm hàng hoá của chính mình (tự miễn). Pembrolizumab (Keytruda) là một chiếc chìa khóa lớn bẻ khoá PD-1 — nó mở cổng, cho phép T-cell xông vào tiêu diệt tế bào ung thư. Đó là lý do vì sao thuốc có hiệu quả mạnh và bền trong nhiều loại ung thư.
🍀KHI “MỞ KHOÁ” — LỢI ÍCH RÕ, RỦI RO CŨNG HIỆN HỮU
Vấn đề là: khi bạn mở cửa hải quan triệt để, không chỉ kẻ xâm nhập (ung thư) bị loại bỏ mà đôi khi hải quan có thể bắt nhầm hàng nội bộ — dẫn đến các phản ứng tự miễn gọi là immune-related adverse events (irAEs). Những irAEs có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan: da (phát ban), tiêu hoá (viêm ruột), phổi (viêm mô phổi), tim (viêm cơ tim hiếm nhưng nặng), tuyến nội tiết (viêm tuyến yên, suy tuyến giáp, đái tháo đường tự miễn), gan, thận… Một số là cấp tính và cải thiện khi xử trí, nhưng một số trở thành mạn tính hoặc để lại di chứng kéo dài.
🍀TẠI SAO MỘT SỐ TÁC HẠI KÉO DÀI?
1. Phá bỏ dung nạp ngoại vi: PD-1 góp phần duy trì dung nạp cơ thể với các kháng nguyên của chính mình; khi chặn PD-1, vài quần thể T tự phản ứng có thể được “khôi phục” và tồn tại lâu dài.
2. Kích hoạt các phản ứng viêm lan toả: phản ứng ban đầu có thể lan ra nhiều mô, gây tổn thương vĩnh viễn (ví dụ phá huỷ đảo tụy → đái tháo đường phụ thuộc insulin).
3. “Bản đồ nhớ” miễn dịch thay đổi: PD-1 cũng tham gia vào hình thành và điều hòa tế bào T nhớ — can thiệp vào đó có thể tạo ra trạng thái nhớ bất lợi (kéo dài hoạt động tự miễn).
🍀NHỮNG ĐIỀU ĐÁNG LO NGẠI
• Tần suất irAEs: tùy thuốc và phác đồ, khoảng 20–55% bệnh nhân có ít nhất một irAE (từ nhẹ đến nặng); tỉ lệ nặng/nhiễm nặng thấp hơn nhưng có thể đe doạ tính mạng (ví dụ viêm cơ tim).
• Tác dụng kéo dài: nhiều nghiên cứu và báo cáo cho thấy một phần bệnh nhân vẫn còn triệu chứng hoặc di chứng sau khi dừng ICI (immune checkpoint inhibitor) — ví dụ cần liệu pháp thay thế hormone lâu dài sau viêm tuyến yên, hoặc đái tháo đường phụ thuộc insulin sau viêm tụy.
🍀 CÓ THỂ VÍ VON SO SÁNH NHƯ SAU
• Dùng Keytruda giống như cầm búa tạ phá bức tường che chắn thành trì ung thư — tường vỡ (tốt), nhưng có thể bật luôn dây điện trong nhà (tổn thương nội tạng) hoặc làm đổ luôn vài cột trụ chịu lực (tuyến nội tiết) — sửa chữa cần thời gian, đôi khi phải thay cả bộ phận (ví dụ thay hormone suốt đời).
• Nếu PD-1 là “hải quan”, thì Keytruda là biện pháp xóa hết danh sách hàng cấm — ai cũng qua được nhanh hơn (tế bào hiệu quả hơn) nhưng hậu quả là một số hàng cũ, có ích cũng bị tịch thu nhầm và không thể trả lại.
🍀 CẢNH BÁO LÂM SÀNG
• Không nên xem Keytruda là “vũ khí vô hại”. Trong nhiều trường hợp lợi ích thắng rủi ro, nhưng rủi ro lâu dài có thật và phải được cân nhắc — nhất là ở người có bệnh lí tự miễn sẵn có.
• Cần sàng lọc trước khi bắt đầu (chẩn đoán bệnh tự miễn, baseline tuyến giáp, men gan, chức năng phổi, tim…), theo dõi định kỳ và báo ngay triệu chứng mới (ho, khó thở, tiêu chảy nặng, đau ngực, mệt mỏi bất thường, rối loạn tiểu tiện, thay đổi đường huyết…). Các hướng dẫn ASCO/ESMO có quy trình quản lý irAE rõ ràng (corticosteroid, điều trị hỗ trợ, ngưng thuốc khi cần).
🍀 TÓM LẠI — SỬ DỤNG KEYTRUDA CẦN CÂN BẰNG HY VỌNG VÀ CẢNH GIÁC
Keytruda đã thay đổi cuộc chơi cho nhiều bệnh nhân ung thư — nhưng giống như trao cho đội hải quan cái chìa khóa vạn năng, ta cần: dùng đúng lúc, đúng người, theo dõi chặt chẽ và sẵn sàng can thiệp khi “bắt nhầm hàng”. Nếu bạn/ người thân đang cân nhắc hoặc đang dùng pembrolizumab, trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị về lợi ích mong đợi, các dấu hiệu cần báo ngay, và kế hoạch theo dõi dài hạn
*Nguồn: PGS.TS.BS. Lê Xuân Hải
