22/02/2026
ĐỪNG ĐỂ TIỆC TÙNG LÀM TĂNG BIẾN CHỨNG Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG DỊP TẾT
Nguyên nhân của điều này chủ yếu do ăn uống thất thường hoặc vượt kiểm soát, do thay đổi nhịp sinh hoạt, thay đổi các thói quen vận động thường ngày, căng thẳng và quên uống thuốc. Điều này làm tăng nguy cơ nhiễm toan ceton, tăng đường huyết mất bù cấp tính, cũng như thúc đẩy biến chứng tim mạch và vi mạch trong trung hạn. Vì vậy người đã mắc đái tháo đường cần có kế hoạch dinh dưỡng và vận động cụ thể trước, trong và sau dịp lễ/tết.
Vì sao dịp Tết khó kiểm soát đường huyết?
Người Việt chúng ta có rất nhiều sự kiện bắt đầu từ cuối năm, kéo dài tới hết mùa xuân năm tiếp theo, từ Noel, Tết Dương lịch, Tết Âm lịch, cho tới các "việc đại sự" như: chuyển mộ, cưới hỏi, tiệc tổng kết, tất niên… Những bữa ăn cỗ với đầy bàn thực phẩm, với đầy chất béo và rượu bia, làm tăng tải glucose sau ăn và tăng đề kháng insulin.
Các bữa ăn thường kéo dài do vừa ăn vừa chuyện trò, ăn vặt bù bữa hay bỏ bữa chính (đặc biệt là bữa sáng) vì "bận việc nọ việc kia" khiến đường huyết dao động mạnh, khó hiệu chỉnh liều insulin và các thuốc kiểm soát đường máu.
Lịch sinh hoạt thay đổi, ngủ muộn, thức khuya, giảm vận động thường ngày, di chuyển nhiều cho những sự kiện làm cơ thể giảm nhạy cảm insulin và tăng glucose máu, nhất là cuối năm cũng là khi tiết trời đông lạnh giá, vốn đã là yếu tố khiến HbA1c (một chỉ số phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2–3 tháng gần đây) tăng cao hơn.
Đồng thời, các stress tâm lý (chuẩn bị Tết, tổng kết công việc cả năm, kế hoạch năm tiếp theo, những lo lắng tài chính) kích hoạt hormone đối kháng insulin (cortisol, catecholamin) càng làm đường huyết tăng.
Nghiên cứu thế giới chứng minh HbA1c và/hoặc glucose tăng rõ quanh dịp lễ Tết
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã cho thấy HbA1c và/hoặc glucose tăng rõ quanh dịp lễ. Nghiên cứu của nhóm tác giả Chen HS và cộng sự theo dõi 110 bệnh nhân đái tháo đường typ 2 tại Đài Bắc, ghi nhận HbA1c tăng có ý nghĩa trong giai đoạn từ trước lễ Giáng sinh đến sau Tết Nguyên đán, và mức tăng này có xu hướng tích lũy qua các năm.
Nghiên cứu theo dõi đường huyết liên tục lên tới 501 ngày trên 137 người bệnh đái tháo đường cho thấy việc kiểm soát đường huyết kém đi đáng kể quanh các kỳ nghỉ như Giáng sinh, Lễ tạ ơn, Năm mới, đặc biệt giảm mạnh nhất vào ngày 1/1.
Với các dịp lễ truyền thống Á châu, nghiên cứu của Xu H. trên bệnh nhân ĐTĐ typ 2 tại Trung Quốc cho thấy sau lễ hội mùa xuân, tỷ lệ đạt mục tiêu glucose giảm rõ, đường huyết lúc đói tăng có ý nghĩa, dao động glucose tăng khoảng 40–50% trong những ngày lễ tết so với thời gian khác.
Nhóm tác giả Guo K. và cộng sự cũng báo cáo trong thời gian nghỉ Tết Nguyên đán, glucose trung bình và thời gian trên ngưỡng mục tiêu đường huyết tăng, trong khi thời gian trong khoảng mục tiêu giảm.
Một nghiên cứu khác cho thấy kỳ nghỉ Tết dài và nhiệt độ thấp là yếu tố nguy cơ độc lập của kiểm soát đường huyết kém sau kỳ nghỉ kéo dài trong 10 năm theo dõi. Ngoài ra, phân tích theo dõi đường huyết liên tục trên bệnh nhân ĐTĐ typ 1 cho thấy 86% người bệnh có kiểm soát kém hơn trong những tuần nghỉ lễ so với tuần thường, với tăng glucose trung bình và giảm thời gian glucose được kiểm soát.
Hậu quả của kiểm soát đường huyết kém dịp Tết
Trong ngắn hạn, tăng đường huyết rõ rệt làm tăng nguy cơ:
Tăng glucose cấp tính, mất nước, rối loạn điện giải, nhiễm toan ceton hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu, nhất là khi kèm uống rượu, nôn ói, bỏ insulin/thuốc.
Tăng tần suất hạ đường huyết (do tự ý tăng liều, uống rượu, bỏ bữa), đặc biệt ở người cao tuổi, có bệnh tim mạch và dùng insulin hoặc sulfonylurea.
Về trung và dài hạn, tăng HbA1c tái diễn theo mùa và dao động glucose lớn kéo dài vài tháng quanh kỳ nghỉ lễ liên quan tới:
Tăng nguy cơ biến chứng vi mạch (bệnh thận ĐTĐ, bệnh võng mạc, bệnh thần kinh ngoại biên) do trạng thái "hyperglycemic variability" kéo dài.
Tăng nguy cơ biến cố tim mạch, nhập viện và tử vong do biến động đường huyết và huyết áp, đặc biệt ở nhóm đã kiểm soát kém từ trước.
Các phân tích xu hướng mùa cho thấy HbA1c thường cao hơn vào mùa đông và sau dịp lễ, ngay cả ở người có kiểm soát tương đối tốt, làm giảm tỷ lệ đạt mục tiêu về kiểm soát ĐTĐ.
Chiến lược dinh dưỡng hợp lý dịp Tết
Nguyên tắc cơ bản là giữ tổng năng lượng, lượng glucid và phân bố bữa ăn tương đối ổn định, đồng thời thích ứng linh hoạt với các bữa tiệc. Một số khuyến nghị thực hành như sau:
Lập kế hoạch trước: Trao đổi với gia đình (nếu ăn ở nhà) hoặc người cùng mâm tiệc về vấn đề sức khoẻ, chuẩn bị thêm các món rau, protein từ cá tôm thịt nạc và đậu đỗ, salad, món luộc/hấp trong mâm tiệc để dễ chọn lựa.
Không bỏ bữa, nhất là bữa sáng: Bỏ bữa làm tăng "bật tăng đường huyết" sau bữa ăn chính. Điều này đã được nhiều nghiên cứu chứng minh.
Kiểm soát carbohydrate (bột đường): Ưu tiên tinh bột nguyên hạt, củ nguyên dạng, đậu đỗ; giảm cơm trắng, xôi, bánh kẹo, nước ngọt, chè, mứt. Trong bữa tiệc nên ăn rau, cá thịt đậu đỗ trước và ổn định lượng tinh bột (cơm/xôi/bánh chưng) tương tự như vẫn thực hiện ngày thường.
Về chất béo: Hạn chế thực phẩm chiên rán, da, nội tạng, thịt mỡ; ưu tiên cá, thịt nạc, đậu đỗ, trứng, sữa chua không đường.
Hạn chế rượu bia, nếu uống nên ăn kèm thức ăn, tránh uống khi đói, và chỉ nên uống tối đa 1 đơn vị rượu (tương đương 15ml rượu mạnh hoặc 150ml rượu vang hoặc 300ml bia). Phải thảo luận trước với bác sĩ về điều chỉnh insulin/thuốc để giảm nguy cơ hạ đường huyết sau đó.
Ưu tiên nước lọc, trà không đường, nước khoáng; tránh nước ngọt, cocktail nhiều đường.
Đảm bảo vận động thể lực trong những ngày lễ Tết
Luôn lên kế hoạch để đảm bảo ít nhất 150 phút/tuần hoạt động thể lực mức trung bình đến mạnh, chia ít nhất 3 ngày/tuần và không nghỉ quá 2 ngày liên tiếp; đồng thời tập kháng lực 2–3 buổi/tuần. Trong dịp cuối năm, có thể áp dụng linh hoạt:
Ưu tiên "chia nhỏ hoạt động": Đi bộ nhanh 10–15 phút sau mỗi bữa chính hoặc sau các bữa tiệc; đi cầu thang bộ, dọn dẹp nhà cửa, tham gia các hoạt động (hoặc trò chơi) truyền thống mang tính vận động.
Không để ngồi liên tục quá 30 phút: Cứ mỗi 30 phút nên đứng dậy, đi lại vài phút để tăng tiêu thụ glucose.
Duy trì ít nhất 2 buổi/tuần tập sức mạnh (tạ tay nhẹ, dây kháng lực, bài tập trọng lượng cơ thể) để bảo tồn khối cơ, hỗ trợ nhạy cảm insulin.
Người cao tuổi hoặc có biến chứng tim mạch nên được đánh giá nguy cơ tim mạch và biến chứng bàn chân trước khi tăng mức vận động, và cần lựa chọn hình thức phù hợp (đi bộ chậm, dưỡng sinh, yoga, tai chi).
Trong kỳ lễ, người bệnh đái tháo đường cần:
• Đo đường huyết thường xuyên hơn, đặc biệt trước và 2 giờ sau các bữa tiệc lớn; ghi chép lại để điều chỉnh khẩu phần bữa sau.
• Mang theo sẵn thuốc, insulin, dụng cụ đo đường huyết khi đi chơi xa; tránh tự ý bỏ liều hoặc tăng liều lớn nếu không có hướng dẫn.
Sau kỳ lễ 2–4 tuần:
Tăng cường tuân thủ chế độ ăn – vận động chuẩn, trở lại nhịp sinh hoạt bình thường; nếu dùng máy theo dõi đường huyết liên tục thì cần xem lại kết quả để đánh giá mức dao động và điều chỉnh phác đồ.
Nguồn từ báo Sức khỏe và Đời sống. TS. Trần Châu Quyên - Trưởng khoa Khám tư vấn dinh dưỡng người lớn, Viện Dinh dưỡng.
