18/08/2025
CHUYỆN VỀ HORMONE TÌNH YÊU
Những ngày hè oi ả, Tôi cũng đã kịp đọc cuốn "How Emotions Are Made"(Cảm xúc được tạo ra như thế nào?) của Lisa Feldman Barrett. Thế là mình vỡ ra nhiều điều và càng tin rằng: Cảm xúc không bẩm sinh mà được tạo ra.
Trong nhiều thế kỷ, chúng ta nghĩ rằng cảm xúc là các phản ứng sinh học bẩm sinh, phổ quát như "sợ hãi", "giận dữ", "vui mừng",... Tuy nhiên, Barrett chứng minh rằng cảm xúc không phải là điều xảy ra với chúng ta, mà là thứ chúng ta tạo ra. Chúng là sản phẩm của dự đoán từ bộ não, được hình thành từ kinh nghiệm, văn hóa và ngôn ngữ.
Vậy, cảm xúc về tình yêu như thế nào? Thật khó để phân tích đầy đủ cảm xúc về tình yêu - một điều quá đỗi đẹp đẽ và thiêng liêng, mà ở đây chỉ là một nỗ lực lý giải cảm xúc của con người dưới lăng kính hormone và chất dẫn truyền thần kinh.
Có thể nói Tình yêu là một bản hòa âm của nhiều hormone trong cơ thể. Tình yêu, theo khoa học, có thể được chia thành ba đặc tính nổi bật: Nỗi khao khát, sự thu hút, và cảm giác muốn gắn kết. Mỗi đặc tính này đều có sự tham gia điều phối của các hormone khác nhau trong cơ thể.
Đầu tiên là Estrogen và serotonin. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, ở phụ nữ, ham muốn có xu hướng tăng lên trong giai đoạn rụng trứng, đó là thời điểm estrogen đạt đỉnh. Tuy nhiên, cảm giác khao khát không chỉ là kết quả của hormone giới tính. Serotonin cũng chi phối mạnh mẽ cảm giác khao khát người mà ta yêu. Khác với những giả thuyết ban đầu, nồng độ serotonin sẽ bị ức chế khi ta mong đợi một ai đó. Sự ức chế này càng gia tăng cảm xúc mãnh liệt trong ta, nó khiến ta gửi đi những tin nhắn hay lá thư mùi mẫn, tưởng như tình yêu dành cho nhau là vô bờ bến - dù thực ra có thể ta chưa hiểu rõ họ là ai. Khi hai người gần gũi và được thỏa mãn, serotonin cùng với endorphin và prolactin được phóng thích mạnh mẽ, mang lại cảm giác thư giãn, dễ chịu, thậm chí là... buồn ngủ và hơi chán nhau. Một chu kỳ mới lại bắt đầu: Serotonin giảm thì nhớ nhung tăng và si mê quay lại. Sự ức chế serotonin khiến nhiều khi ta biểu lộ cảm xúc si mê quá lố so với tình cảm thực sự trong lòng ta, chứ chưa hẳn ta yêu cô ấy hay anh ấy đến như vậy.
Sự thu hút và vai trò của dopamine. Một trong những điều kỳ lạ của tình yêu là ta thường bị hấp dẫn bởi một kiểu người nhất định, bày tỏ yêu đương, và thề non hẹn biển với họ. Người ta dùng funtional MRI để quan sát não bộ của những người đang yêu mãnh liệt và nhận thấy họ có chung một điểm: Não họ tăng hoạt động ở những vùng giàu dopamine, là một chất dẫn truyền thần kinh. Dopamine cùng với norepinephrine tạo ra những cảm giác phấn khích, hồi hộp, bồn chồn…Việc nắm tay, hôn, hay thậm chí chỉ là sự hiện diện của người mình yêu đã đủ để dopamine được giải phóng, tạo cảm giác "lên tinh thần" và thúc đẩy động lực sống.
Nhưng cũng chính vì dopamine mà tình yêu có thể gây nghiện. Giống như co***ne, cơ chế tưởng thưởng của dopamine khiến não ghi nhớ cảm giác khi bên người yêu và… thèm nó. Khi ta thất tình, dopamine cạn kiệt, con người rơi vào trạng thái mất năng lượng, chán chường. Muốn vượt qua giai đoạn đó, ta cần tìm đến những hoạt động lành mạnh giúp tăng dopamine: Tập thể dục, thiền định, học hỏi, giúp đỡ người khác... Những hoạt động này vừa giúp phục hồi tâm trạng, vừa làm ta xao nhãng khỏi vùng ký ức cũ, đồng thời đặt não vào trạng thái cân bằng hơn, tiền đề cho sự xuất hiện của một hormone khác: oxytocin.
Gắn kết và sợi liên kết giữa oxytocin và vasopressin. Vasopressin và oxytocin là hai hormone mang lại cảm giác kết đôi, cũng giống nhiều mối gắn kết xã hội khác như giữa cha mẹ và con, bạn bè thân hữu... Dù trong sinh lý học cổ điển, vasopressin là hormone chống lợi niệu và vận mạch, còn oxytocin gây co thắt tử cung, thì ngày nay ta biết rằng chúng ảnh hưởng mạnh mẽ đến hành vi xã hội và cảm xúc gắn bó.
Cả hai đều được vùng dưới đồi của não bộ sản xuất và dự trữ ở thùy sau tuyến yên. Đặc biệt ở phụ nữ, oxytocin còn được phóng thích kéo dài sau khi đạt cực khoái, trong khi nam giới thì không. Vì vậy, để người phụ nữ cảm thấy được yêu thương trọn vẹn, nam giới cần duy trì sự kết nối và chăm sóc sau những khoảnh khắc thăng hoa.
Vasopressin và oxytocin đều là những peptide có 9 acid amin và chỉ khác nhau ở hai amino acid mà thôi, do đó chúng có thể tác dụng chéo lên thụ thể của nhau. Tác dụng tương hỗ giữa vasopressin và oxytocin thể hiện qua một cơ chế phức tạp mà người ta gọi chung là OT-VP pathway.
Khi ta ở trong môi trường đầy lo âu, bị thách thức, Vasopressin chiếm ưu thế và sẽ hạ ngưỡng kiểm soát từ vỏ não, khiến cho ta có những hành động mà người khác chưa từng thấy bao giờ, và chính ta cũng không hiểu nổi sao ta lại hành động như thế. Ngược lại, khi ta ở trong một môi trường an toàn, cảm thấy hạnh phúc, thì oxytocin sẽ chiếm ưu thế. Khi đó, oxytocin cùng với Vasopressin tăng cường cảm giác muốn kết nối với người mình yêu, phát triển các mối quan hệ xã hội.
Vậy, chúng ta hãy đặt mình vào một không gian cảm xúc an toàn, thì tình yêu mới có thể nảy nở và được nuôi dưỡng bằng đúng cơ chế sinh học của nó.
Tháng 8.2025, Bs CK II. Đặng Văn Điểm
Link tham khảo:
1. https://link.springer.com/art.../10.1007%2Fs12110-998-1010-5
2. https://www.frontiersin.org/.../10.../fendo.2017.00356/full
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4911849/.
