19/01/2026
TRÍ NHỚ TỰ TRUYỆN VÀ CĂN TÍNH TỰ SỰ
(Autobiographical Memory and Narrative Identity)
CHÚNG TA KHÔNG CHỈ SỐNG CUỘC ĐỜI NÀY, CHÚNG TA ĐANG "SÁNG TÁC" NÓ
Một trong nhưng con đường trả lời câu hỏi: Tôi là ai, nằm ở CÂU CHUYỆN mà chúng ta đang kể về chính mình.
Dan McAdams và Jonathan Adler trong sách Social Psychological Foundations of Clinical Psychology, đã nói về Trí nhớ tự truyện và Căn tính Tự sự (Narrative Identity). Đây là lăng kính giúp chúng ta hiểu rằng: Con người là những "sinh vật kể chuyện" tự nhiên, và cách chúng ta kể về nỗi đau hay niềm vui sẽ quyết định sức khỏe tinh thần của chính mình.
Hãy cùng khám phá 4 sự thật tâm lý học về "cuốn tự truyện" bên trong mỗi chúng ta.
1. TRÍ NHỚ CỦA CHÚNG TA KHÔNG PHẢI LÀ MÁY QUAY PHIM: CHÚNG TA LÀ NHỮNG "NHÀ SỬ HỌC XÉT LẠI"
Chúng ta thường lầm tưởng trí nhớ giống như một thước phim ghi lại chính xác từng sự kiện đã xảy ra. Nhưng thực tế, bộ não hoạt động phức tạp hơn nhiều. Các nhà tâm lý học khẳng định rằng chúng ta liên tục thực hiện quá trình "tái cấu trúc có chọn lọc" (selective reconstruction) đối với quá khứ.
Theo Erik Erikson, để trưởng thành, chúng ta phải chọn lọc và sắp xếp lại quá khứ sao cho nó có ý nghĩa với con người hiện tại.
• Chúng ta không nhớ tất cả mọi thứ. Căn tính tự sự là tập hợp những ký ức được não bộ lựa chọn vì chúng phù hợp với niềm tin hiện tại của chúng ta.
• Điều này có nghĩa là: Quá khứ không phải là một tảng đá cố định đè nặng lên vai. Về mặt tâm lý, chúng ta có quyền năng của một "người sáng tạo" (creator), có thể sắp xếp lại ý nghĩa của lịch sử đời mình để phục vụ cho sự phát triển trong tương lai.
2. KỊCH BẢN CUỘC ĐỜI: CHÚNG TA ĐANG KỂ CÂU CHUYỆN "VƯƠN LÊN" HAY "Ô NHIỄM"?
Cùng một biến cố, nhưng cách hai người kể về nó có thể dẫn đến hai số phận tâm lý trái ngược. Nghiên cứu đã chỉ ra hai mô hình tự sự phổ biến nhất chi phối sức khỏe tinh thần của chúng ta:
Mô hình "Cứu chuộc" (Redemption Sequence) – Dấu hiệu của “sức bật”
Đây là kịch bản mà một sự kiện tiêu cực hoặc đau khổ xảy ra, nhưng cuối cùng lại dẫn đến một kết quả tích cực hoặc sự trưởng thành về nhân cách.
• Ví dụ: "Giai đoạn thất nghiệp đó thật kinh khủng (tiêu cực), nhưng chính nhờ khoảng lặng đó, tôi mới nhận ra đam mê thực sự và xây dựng sự nghiệp riêng (tích cực)."
• Hệ quả: Những người sở hữu "Cái tôi cứu chuộc" (The Redemptive Self) thường có mức độ hạnh phúc cao hơn, và đặc biệt là có tính Generativity (tính kế thừa/sáng tạo xã hội) – họ khao khát đóng góp cho cộng đồng và thế hệ sau.
Mô hình "Ô nhiễm" (Contamination Sequence) – Dấu hiệu của tổn thương
Ngược lại, đây là kịch bản mà một sự kiện đang tốt đẹp đột ngột chuyển sang tồi tệ, và cái kết tiêu cực đó phá hủy, hay "làm ô nhiễm" toàn bộ ý nghĩa tốt đẹp trước đó.
• Ví dụ: "Chúng tôi đang có một kỳ nghỉ tuyệt vời, rồi một cuộc cãi vã nổ ra. Nó chứng minh rằng cuộc hôn nhân này ngay từ đầu đã là một sai lầm và tôi sẽ không bao giờ được hạnh phúc."
• Hệ quả: Nghiên cứu của Adler và cộng sự (2006) đã chỉ ra một sự thật đáng báo động: Số lượng các "chuỗi ô nhiễm" trong câu chuyện đời người là yếu tố dự báo trầm cảm mạnh mẽ hơn cả phong cách quy gán nguyên nhân.
3. ĐỐI DIỆN VỚI NỖI ĐAU: ĐỪNG VỘI VÃ TÌM "TIA HY VỌNG"
Trong văn hóa đại chúng, chúng ta hay nghe lời khuyên "hãy suy nghĩ tích cực". Tuy nhiên, khoa học cảnh báo rằng việc vội vàng tìm kiếm mặt tích cực (positive illusions) mà chối bỏ nỗi đau thực sự có thể là một cơ chế phòng vệ kém thích nghi.
Để một biến cố đau thương thực sự trở thành chất liệu cho sự trưởng thành, chúng ta cần một quy trình nhận thức gồm 2 bước (Pals, 2006):
1. Bước 1 - Khám phá sâu (Exploration in depth): Chúng ta phải đủ dũng cảm để nhìn thẳng vào vết thương, phân tích xem nó cảm thấy như thế nào, tại sao nó xảy ra và nó có vai trò gì trong cuộc đời mình.
2. Bước 2 - Tìm kiếm giải pháp tích cực (Positive resolution): Chỉ sau khi đã thấu hiểu nỗi đau, chúng ta mới có thể tìm thấy bài học, ý nghĩa mới, hoặc sự bình an.
Một cuộc đời không được xem xét kỹ lưỡng sẽ thiếu đi chiều sâu cần thiết để xây dựng một căn tính vững vàng.
4. “TRỊ LIỆU TÂM LÝ” NHƯ MỘT HÀNH TRÌNH "BIÊN TẬP" LẠI CỐT TRUYỆN
Dưới góc độ tâm lý học xã hội, trị liệu tâm lý được xem là một "nỗ lực cứu chuộc" (redemptive enterprise).
Khi chúng ta tìm đến các chuyên gia tâm lý, đó không chỉ là để chữa bệnh hay loại bỏ các triệu chứng. Đó là quá trình chúng ta cùng nhà trị liệu ngồi lại, xem xét những đoạn văn rời rạc, những chương đời đau khổ, và cùng nhau "biên tập" (re-author) lại chúng.
Thú vị hơn, cách chúng ta kể về chính quá trình trị liệu của mình cũng phản ánh sự hồi phục:
• Những người có sức khỏe tâm thần tốt thường kể về trị liệu như một "Trận chiến thắng lợi" – nơi họ dũng cảm đối mặt với con quái vật (vấn đề tâm lý) và chiến thắng.
• Những người có sự phát triển cái tôi cao (high ego development) lại thường xem trị liệu như một "Hành trình phát triển" – một chương quan trọng trong cuốn tiểu thuyết dài của sự trưởng thành liên tục.
LỜI KẾT
Sự kiện đã xảy ra là bất biến. Nhưng ý nghĩa của sự kiện đó hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát của chúng ta.