09/06/2025
VÌ SAO NGƯỜI CÓ RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ TRÁNH GIAO TIẾP MẮT - GÓC NHÌN TỪ NÃO BỘ
Giao tiếp bằng mắt là một phần quen thuộc trong tương tác xã hội. Tuy nhiên, với người có rối loạn phổ tự kỷ (ASD), việc duy trì ánh nhìn trực tiếp vào mắt người khác có thể trở nên vô cùng khó chịu. Một nghiên cứu tổng quan mới, công bố trên Frontiers in Neuroscience (2023), đã đưa ra bằng chứng thần kinh mạnh mẽ ủng hộ giả thuyết: người có rối loạn phổ tự kỷ tránh giao tiếp mắt để tránh kích thích quá mức ở vùng não liên quan đến cảm xúc.
TRÁNH GIAO TIẾP MẮT: PHẢN ỨNG SINH HỌC, KHÔNG PHẢI THÁI ĐỘ
Nhiều người vẫn cho rằng việc trẻ em hoặc người lớn có rối loạn phổ tự kỷ tránh giao tiếp mắt là do thiếu quan tâm, ngại ngùng hoặc thậm chí là thiếu lịch sự. Tuy nhiên, các nghiên cứu thần kinh gần đây cho thấy điều ngược lại: tránh ánh nhìn trực tiếp là một phản ứng sinh học nhằm tự điều chỉnh cảm giác và cảm xúc.
AMYGDALA - TRUNG TÂM CẢM XÚC HOẠT ĐỘNG QUÁ MỨC
Amygdala là một vùng nhỏ trong não, đóng vai trò trung tâm trong việc xử lý cảm xúc, đặc biệt là các phản ứng liên quan đến sợ hãi, lo âu và kích thích xã hội.
Bài báo tổng hợp nhiều nghiên cứu sử dụng các công nghệ như: fMRI (chụp cộng hưởng từ) và EEG (điện não đồ), cho thấy: Khi người có rối loạn phổ tự kỷ phải nhìn vào mắt người khác, amygdala hoạt động mạnh hơn đáng kể so với người không có ASD.
Điều này dẫn đến cảm giác quá tải thần kinh, mức độ lo âu tăng cao và kích hoạt hệ thống phòng vệ sinh học (tránh ánh nhìn).
TRÁNH GIAO TIẾP MẮT KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI THIẾU QUAN TÂM
Một trong những điểm quan trọng mà bài báo nhấn mạnh là hành vi tránh ánh mắt không phản ánh sự thiếu thiện chí hoặc thiếu nhận thức xã hội, mà là cách người có ASD tự bảo vệ mình khỏi cảm giác khó chịu quá mức.
Hiểu đúng bản chất này giúp tránh đánh giá sai người có ASD là "khó gần" hay "lạnh lùng" và cải thiện cách thiết kế môi trường học tập và giao tiếp phù hợp hơn với họ.
GỢI Ý ỨNG DỤNG
Không ép buộc trẻ hay người lớn có rối loạn phổ tự kỷ phải duy trì giao tiếp mắt kéo dài,
Tạo ra môi trường tương tác giảm áp lực cảm giác: sử dụng hình ảnh, chuyển động mềm mại, tránh ánh sáng chói hoặc không gian xã hội quá đông đúc,
Sử dụng các phương tiện giao tiếp thay thế: hình ảnh, ký hiệu, đồ vật gợi ý (object cue), âm thanh trực quan…
TÓM LẠI
Nghiên cứu tổng hợp này cung cấp một cái nhìn sâu sắc và nhân văn hơn về hành vi giao tiếp của người có rối loạn phổ tự kỷ. Thay vì coi giao tiếp mắt là “chuẩn mực bắt buộc”, chúng ta nên hiểu rằng người tự kỷ có lý do thần kinh rõ ràng để tránh điều đó.
Việc ép buộc ánh nhìn có thể gây căng thẳng và phản tác dụng trong giao tiếp, giáo dục và trị liệu. Ngược lại, hiểu và tôn trọng cảm giác của họ sẽ mở ra những cơ hội giao tiếp hiệu quả và nhân ái hơn.
Nguồn bài báo:
Kleberg, J. L. et al. (2023). Eye Gaze in Autism Spectrum Disorder: A Review of Neural Evidence for the Eye Avoidance Hypothesis. Frontiers in Neuroscience.
____
Văn phòng Can thiệp trẻ Foi
☎️ Hotline: 070 285 8286
