09/07/2023
SỮA MẸ - NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT
* Khi có thai
Tuyến vú đạt được sự phát triển hoàn chỉnh. Nhu mô tuyến vú tăng sinh. Các mạch máu lăng sinh.
Ngay từ tháng thứ 3 đã tạo ra sữa non. Sữa non giàu protein, lactose và globulin miễn dịch.
* Sữa non
- Tồn tại cho đến lúc xuống sữa, tức là sau đẻ vài ngày. Trong những giờ sau đẻ, trẻ bú sữa non.
- Chính sữa non đã giúp cho trẻ khỏi bị hạ đường huyết, khỏi bị nhiễm trùng và có những vai trò sinh lý nhất định lên ống tiêu hoá.
* Sự tiết sữa
- Ban đầu động tác mút theo đường phản xạ thần kinh kích thích não giải phỏng yếu tố làm tăng tiết sữa (prolactin). Mỗi khi bú, nồng độ prolactin trong máu đạt đỉnh cao.
- Sự tiết sữa được duy trì bằng hiện tương hết sữa trong các tiểu thùy (Đơn vị tiết sữa của vú) mỗi khi cho trẻ bú.
- Các tiểu thuỳ chỉ sản xuất sữa khi sữa trong tiểu thuỳ được lấy hết đi. Vì vậy cần vắt kiệt sữa sau khi bé đã bú no để kích thích tiết sữa mới.
- Người ta thấy: ở những phụ nữ cho con bú kéo dài hai năm hay hơn thì: Sau 1 năm, 80% số phụ nữ này vẫn chưa có kinh trở lại. Sau 2 nãm, vẫn còn 20% số phụ nữ chưa có kinh trở lại
- Mỗi khi trẻ mút vào núm vú, sẽ xuất hiện phản xạ thần kinh thể dịch làm co tế bào cơ biểu mô ở các ống dẫn sữa và tống sữa ra ngoài. Phản xạ này còn xuất hiện mỗi khi người mẹ nhìn thấy đứa trẻ hay nghe tiếng trẻ khóc (phản xạ có điều kiện). Bên cạnh đó nó còn làm tử cung co bóp.
* Cho con bú: Nên nuôi con bằng sữa mẹ vì nhiều lý do:
- Sữa mẹ là nguồn thức ăn tốt nhất cho trẻ em, đặc biệt là sữa non trong những ngày đầu. Không mất tiền và vệ sunh tuyệt đối.
- Cho con bú là cơ sở để nảy nở tình cảm mẹ con, tạo ra sự âu yếm, quấn quít mẹ con.
- Cho con bú sữa mẹ cũng là một phương pháp tránh thai trong những tháng đầu sau đó.
# Cho con bú càng sớm càng tốt. Có thể ngay sau khi đẻ. Có thể chậm hơn nếu tình trạng sức khoẻ của người mẹ hay của trẻ chưa thật tốt (người mẹ phải mổ lấy thai, trẻ đang được hồi sức tích cực...).
# Cho bú sớm giúp trẻ sử dụng sữa non là thứ sữa rất phù hợp sinh lý với trẻ. Ngoài ra động tác bú kích thích tuyến vú chế tiết sữa nhanh và nhiều. Cho bú sớm là thời điểm người mẹ tiếp xúc với con hết sức thuận lợi về mặt tâm lý. Cho bú sớm còn giúp tử cung co tốt, hạn chế băng huyết.
Số lần cho bú
# Chính đứa trẻ điều chỉnh số lần cho bú trong một ngày.
+ Trong những ngày đầu số lần cho bú nhiều hơn, từ 7 đến 9 lần. Cho đứa trẻ bú cả hai vú, mỗi lần cho bú không nên quá 15 phút. Các lần cho bú cách nhau từ 2 đến 3 giờ, nhưng tốt nhất cho bú mỗi khi trẻ đòi bú.
+ Không cần đánh thức trẻ để cho bú theo những giờ nhất định, cũng không nên cho trẻ bú mau quá. Sau vài ngày chính cảm giác đói của đứa trẻ tự điều hoà số lần bú và khoảng cách các lần bú. Người ta tránh cho trẻ bú đêm để tạo điều kiện cho người mẹ được nghỉ ngơi.
# Để kiểm tra xem trẻ bú có đủ hay không, người ta sẽ cân đứa trẻ. Mỗi ngày cân một lần là đủ. Nếu thấy cân nặng của trẻ tăng lên đều đặn là bằng chứng trẻ đã được nuôi dưỡng tốt, bú đầy đủ.
* Một số quy tắc vệ sinh khi nuôi con bằng sữa mẹ
- Vệ sinh tại chỗ: Hàng ngày phải rửa vú bằng xà phòng, rửa tay trước khi cho bú, rửa sạch đầu vú bằng nước chín để nguội trước và sau khi cho bú. cần vắt bỏ vài giọt sữa trước khi cho bú.
- Sau khi cho bú các đầu vú cần được bảo vệ, được che bằng miếng vải xô khô, sạch. Không nên dùng các áo nịt vú bằng nilon, sợi tổng hợp vì có thể gây loét đầu vú.
- Tư thế cho con bú: Người mẹ có thể cho con bú ở tư thế ngồi hay tư thế nằm. Khi cho bú phải cho trẻ ngậm kín quầng vú.
* Chế độ ăn cho người mẹ: Nhu cầu năng lượng tăng 25% so với lúc bình thường, khoảng 500 calo. Lưu ý uống nhiều nước, ăn thêm protein (thịt, cá, trứng, sữa...). Bên cạnh đó nên sử dụng thêm can xi và sắt. Bà mẹ nên ăn thành nhiều bữa trong ngày. Không nên dùng các chất kích thích như rượu, bia, chè, cà phê, thuốc lá...
* Những trường hợp không được cho con bú
Không có nhiều chống chỉ định cho con bú. Trong một số bệnh lý, người bệnh không được cho con bú như bị bệnh tim, lao đang tiến triển, bị nhiễm HIV, bị bệnh tâm thần không có khả năng chăm sóc con.
* Một số vấn đề hay gặp khi nuôi con bằng sữa mẹ
1. Đau rát ở núm vú
- Khi đứa trẻ mút vú, nó tạo ra một lực kéo lớn và trong một thời gian dài lên hai đầu vú. Sau độ 6 hay 7 lần cho bú các đầu vú có thể bị đau mỗi khi trẻ mút vào núm vú. Đau tăng dần qua các lần cho bú trong 3, 4 ngày, sau đó dần dần quen đi. Đó là một hiện tượng bình thường, người mẹ cần hiểu và kiên nhẫn.
- Trong nhiều trường hợp bị nhầm là nứt đầu vú.
- Không cần làm gì đặc biệt, nếu có thì chỉ là xoa bóp hai đầu vú. - Nguy cơ của hiện tượng này là người mẹ sợ mỗi khi cho con bú, có thể dẫn đến cương tức vú và sự chế tiết sữa kém đi. Rơi vào vòng xoắn bệnh lý.
2. Tụt núm vú
Nên cho con bú vì khi bú đứa trẻ ngậm rộng ra cả quầng vú. Sau một số lần bú, sức mút của đứa trẻ có thể kéo hai núm vú ra một cách hoàn hảo. Nếu vẫn thực sự còn khó khăn, người mẹ có thể giúp đứa trẻ bằng cách vắt ít sữa và kéo núm vú ra trước khi cho trẻ bú.
3. Vú tự chảy sữa khi không cho bú
Hay gặp trong những tuần đầu tiên. Một vú tự chảy sữa khi trẻ đang bú vú bên kia, hai vú tự chảy khi mẹ nghe thấy tiếng trẻ khóc hay không có nguyên nhân. Không cần phải xử trí đặc biệt, chỉ cần đặt một miếng bông vào đầu vú để thấm sữa chảy ra và thay ngay mỗi khi bị thấm ướt.
4. Ít sữa
- Ít sữa nguyên phát hay không có hiện tượng xuống sữa là hiếm gặp. Không nên nhầm với những trường hợp xuống sữa ít do cho con bú chậm hay không muốn cho con bú.
- Ít sữa thứ phát sau khi đã có xuống sữa bình thường rất hay gặp. Nó liên quan tới sự mệt mỏi của người mẹ, bị xúc động (con bị ốm), thay đổi nhịp sống (đổi chỗ ở, đi làm), ít sữa thứ phát thường không kéo dài nếu người mẹ không vội vàng chuyển cho con bú bình. Bú bình dễ làm cho trẻ mất đi thói quen bú mẹ và mất phản xạ kích thích tạo sữa.
- Khi mẹ cảm thấy hài lòng, thương yêu trẻ và tin tưởng sữa mình là tốt nhất cho trẻ, điều này giúp tăng tiết sữa.
- Nếu mẹ lo lắng hoặc nghi ngờ là mình không đủ sữa, sữa mẹ sẽ ngừng chảy.
- Sữa mẹ có chứa một loại protein đặc biệt, gọi là feedback inhibitor of lactation (FIL), quyết định mỗi bên ngực mẹ sẽ sản xuất bao nhiêu sữa.
+ Nếu mẹ cho con bú cạn mỗi bên ngực mẹ thường xuyên thì hàm lượng FIL trong vú mẹ sẽ thấp. Mức thấp của FIL lại kích thích sản xuất sữa tốt hơn. Do đó, nên cho bé bú cạn mỗi bên ngực mới nên đổi bên.
+ FIL quyết định lượng sữa mỗi bên ngực mẹ là riêng biệt. Nghĩa là, một bên vú mẹ có thể ít sữa nhưng bên vú còn lại thì đủ. Điều này giải thích vì sao ngay cả khi mẹ bị tắc sữa ở một bên vú thì vẫn có thể nuôi con bằng sữa mẹ ở bên vú kia. Nó cũng giải thích lý do những người mẹ sinh đôi vẫn có thể nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ.
- Khi ít sữa, Mẹ cần:
+ Yên tâm vì sữa sẽ lại về.
+ Hãy cho con bú nhiều hơn nữa, hạn chế đến mức tối đa số lần cho bú bình, nếu càng cho con bú thường xuyên thì mẹ càng có nhiều prolactin trong máu, càng có nhiều prolactin thì sữa mẹ càng nhiều
+ Sau khi cho bú, vắt sạch vú để kích thích tạo ra sữa mới.
+ Nghỉ ngơi nhiều hơn, duy trì giấc ngủ, ngủ đủ ( 8/10 tiếng mỗi ngày ). Phải giữ một tinh thần thoải mái tránh những street, tận dụng những khoảng thời gian rảnh để giải trí: Nghe nhạc, đọc sách,…
+ Ăn đủ bữa để duy trì dinh dưỡng, ăn nhiều bữa trong ngày và nên chọn thực phẩm nhiều protein, axit béo không no và canxi. Bên cạnh đó phải uống nhiều nước, sữa
+ Có thể dùng Galaclogil (3 thìa canh mỗi ngày), Primperan (metoclopramide, 10mg, 3 lần mỗi ngày).
5. Nứt đầu vú
- Hay xảy ra trong hai tuần đầu khi mới cho con bú. Khoảng 25% số phụ nữ cho con bú bị nứt đầu vú. Yếu tố đi kèm thường là trẻ bú kéo dài, mặc áo lót bằng chất liệu nilon
- Biểu hiện của nứt đầu vú:
+ Đầu vú đau khi trẻ bú.
+ Đầu vú có những vết nứt, vết rạn nhỏ trên bề mặt.
Cuối cùng có thể cố những vết loét ở đầu núm vú hay ở chân núm vú. Toàn bộ núm vú bị đỏ rực, cháy máu mỗi khi cho trẻ bú.
- Điều trị:
+ Để hở vú tiếp xúc vơi không khí, nếu có thể được tiếp xúc với ánh nắng mật trời.
+ Bôi các mỡ cỏ chứa vitamin A và E, bôi dung dịch eosin 1%.
+ Tạm ngừng cho bú bên bị đau trong 6 đến 12 giờ và vắt sữa bằng tay, không nên dùng ống hút sữa, trong khi vẫn tiếp tục cho bú bên kia.
+ Nếu thương tổn khổng đỡ, cần phải tìm nguyên nhân do nấm gây tưa miệng ở trẻ. Nếu có phải điều trị cho cả mẹ và con.
6. Cương vú
- Có thể gập bất cứ thời điểm nào. Tuy nhiên hay gặp nhất trong tuần lễ đầu tiên. Các yếu tố thuận lợi là trẻ bú ít, bú yếu (trẻ nhẹ cân hay yếu), người mẹ bị đau khi cho trẻ bú, bị nứt đầu vú, khi người mẹ cai sữa.
- Biểu hiện là toàn bộ vú cương, căng tức, đau, đôi khi bị sốt (quanh 38°C). Điều trị là xoa bóp, chườm nóng vú, vẫn tiếp tục cho trẻ bú. Có thể đến bác sỹ để điều trị tránh viêm bạch mạch vú và áp xe vú.
7. Viêm bạch mạch vú
- Khoảng 5% số phụ nữ cho con bú bị viêm bạch mạch vú. Nếu người ta điều trị tốt nứt đầu vú và cương vú thì viêm bạch mạch vú giảm di.
- Sốt cao (có thể tới 40°C), rét run. Bên vú bị thương tổn sung phồng, căng và rất đau. Trên vú thấy một vùng đỏ khu trú thành mảng hay vùng đỏ kéo dài rất đau khi sờ vào, chạm vào. Nách có hạch tròn, đau, di động.
- Sữa không bị nhiễm trùng, cho nên vẫn cho trẻ bú được.
- Chườm nóng tại chỗ, giảm đau (paracetamol 3g trong 24 giờ). - - Tăng cường cho trẻ bú bên bị bệnh (10 - 12 lần trong 24 giờ). -- Sau khi cho bú phải vắt sạch sữa,
- Cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sỹ
8. Viêm ống dẫn sữa
- Thường xảy ra sau cương vú và viêm bạch mạch. Sốt cao,
- Vú có các nhân cứng và đau, nách có hạch ấn đau.
- Vắt sữa lên một miếng bông quan sát thấy có những mảnh nhỏ vàng nhạt, chứng tỏ có mủ trong sữa.
- Không cho con bú bên bị thương tổn, vắt sữa bỏ đi.
- Phải được Bác sỹ khám và điều trị.
- Có thể khỏi hay tiến triển thành áp xe
9. Áp xe vú
- Là biến chứng nặng nề nhất, là hậu quả của viêm ống dẫn sữa không được điều trị tốt.
- Sốt cao, vú có vùng sưng, nóng, đỏ, đau.
- Điều trị bằng cách chích dẫn lưu mủ. Trong thời gian áp xe - ---- không cho con bú mà phải vắt sữa bỏ đi.
10.Cai sữa
- Nên cho bú kéo dài từ 18 - 24 tháng. Lúc này trẻ đã ăn thêm nhiều thức ăn khác.
- Số lần cho bú giảm dần đi. Giảm số lần cho bú cho đến lúc ngừng hẳn cho bú sẽ làm cạn sữa.
Ps: Bs Hoàng Anh
