20/10/2025
Chia sẻ với các bạn già (bài 6). – Vitamin B12 – chuyện đâu chỉ là bổ máu
- by Vũ Thế Thành
Một bác sĩ làm ở khu Lão khoa bệnh viện bên Đức, nói với tôi rằng, người cao tuổi mà nhập viện, trong xét nghiệm máu bao giờ cũng có chỉ tiêu định lượng vitamin B12. Đa số đều bị thiếu B12. Và phải chích bổ sung vitamin B12 liên tục trong 5 ngày. Khi xuất viện, chuyển hồ sơ về cho bác sĩ gia đình bổ sung B12 tiếp.
Còn nhớ, hồi nhỏ tôi thường nghe quảng cáo trên radio: thuốc Activist làm từ gan bò tươi Hà Lan, bổ máu,… Bây giờ mới biết, B12 đâu chỉ là bổ máu, mà còn liên quan đến những chuyện đáng buồn khác của tuổi già. Tê tay tê chân. Đi đứng lạng quạng còn cắn răng chịu, nhưng trí nhớ mơ hồ thì chỉ làm khổ con cháu.
#- Vì sao tuổi già thường thiếu vitamin B12?
Dân Tây ăn bò bít tết, bò lagu,… thường xuyên mà còn thiếu B12, huống chi thế hệ chúng ta, cơm rau là chính, thịt cá chỉ họa hoằn. Sau này rủng rỉnh hơn, thì thịt cá cũng chỉ nhấm nháp. Thực phẩm giàu vitamin B12 là trứng sữa thịt cá, nhất là gan bò và nghêu sò. Già rồi, ăn được là bao?
- Người trẻ ăn uống đầy đủ thì tỉ lệ hấp thu B12 khoảng 50%. Ăn thịt cá nhiều quá thì tỉ lệ hấp thu giảm dần. Thừa mứa B12 rồi hấp thu thêm chi nữa. Đào thải ra ngoài.
- Người già, mức hấp thu B12 chỉ ở mức 10% là cao. Bệnh tật, hoặc uống thuốc kỵ rơ thì hấp thu chỉ còn vài phần trăm, có khi là zero. Sao vậy?
Lớn tuổi, bệnh tật mạn tính đủ thứ: đau dạ dày, giảm tiết acid dịch vị, hay uống thuốc metformin trị tiểu đường,… đều ảnh hưởng đến hấp thu vitamin B12.
Ăn uống kém và bệnh tật là hai nguyên nhân chính dẫn đến thiếu vitamin B12 ở tuổi già. Ăn uống kém thì cung cấp B12 không đủ. Bệnh tật lại làm hấp thu B12 kém.
Thật ra, B12 được dự trữ ở gan, đủ xài vài ba năm. Nhưng xuất nhiều, nhập ít, thì gan bắt đâu chơi trò… hà tiện, phân phối B12 theo diện… “chính sách”. Cơ thể bắt đầu thiếu B12 ngay từ lúc này, chứ không chờ đến lúc kho cạn kiệt. Triệu chứng lúc ẩn lúc hiện, kéo dài cả nhiều năm, nhưng ta không để ý. Đến khi dự trữ B12 tới mức báo động, thì triệu chứng rõ hơn, tay chân tê dại, đi đứng quờ quạng.
#- Con đường hấp thu vitamin B12 – chuyện ngôn tình cơ thể
Con đường hấp thu B12 hấp dẫn như chuyện…ngôn tình. Tôi kể các bạn nghe chơi, và dĩ nhiên, tôi sẽ lược bỏ yếu tố hàn lâm để khỏi hại não.
Vitamin B12 là thứ yếu ớt, không thể tự đứng một mình. Trong mọi tình huống đều phải bám vào một protein nào đó để tồn tại.
- Trong thực phẩm như gan bò chẳng hạn, B12 gắn với một loại protein để yên thân.
- Vào trong dạ dày, B12 bỏ protein này, gắn với với một protein khác, có tên là transcobalamin I. Muốn bỏ protein phải cần tới acid dịch vị, và men pepsin. Đau dạ dày, phải uống thuốc kháng tiết acid để giảm đau. Thiếu dịch vị là một trong những nguyên nhân làm giảm hấp thu B12.
- Đi xuống tá tràng (phần đầu ruột non), vitamin B12, nhờ có men trypsin tụy tạng, B12 bỏ protein transcobalamin I vừa mới “gá nghĩa” ở dạ dày, để bám vào một protein khác (yếu tố IF- Glycoprotein). Yếu tố IF này cũng được sản xuất bởi tế bào niêm mạc ở dạ dày. Bởi vậy viêm teo dạ dày thì vitamin B12 rất khó hấp thu.
B12 bám vào IF rồi đi xuống hồi tràng (phần cuối ruột non) rồi hấp thu vào máu.
- Vào máu rồi, B12 lại bỏ protein IF đã giúp mình được hấp thu, để bám vào một protein khác có tên là transcobalamin II. Đây mới chính là dạng vitamin B12 hoạt động.
- Từ đây, B12 mới đi vào các mô (để làm việc), hoặc đi vào gan (để dự trữ).
Bạn coi đó, B12 “lang chạ” đủ thứ. Vi Tiểu Bảo cũng phải bái sư. Một tên vô lại chỉ biết vơ thêm vào, chứ không nhả ra, còn kẻ B12, xong việc thì lạnh lùng chia tay.
Thật ra có nhiều tình tiết rắc rối trong cơ chế hấp thu B12, tôi vừa đọc, vừa tra cứu lia lịa. Cao hứng “ngôn tình hóa” cơ chế hấp thu B12 chỉ mua vui cho đời. Thú thiệt, tôi đọc muốn bể cái đầu. Trong héo ngoài tươi!
Cảm thán thế thôi, ngôn tình ít ra cũng giúp bạn đọc, hiểu vì sao đau dạ dày, tùy mức độ bệnh, thì gần như thiếu vitamin B12, chỉ là ít hay nhiều.
Tóm lại:
- Protein (transcobalamin I) giúp B12 tồn tại trong dạ dày.
- Protein (yếu tố IF) giúp B12 hấp thu vào vào máu.
- Còn protein (transcobalamin II) giúp B12 lưu thông trong máu để hoạt động.
#- Thiếu vitamin B12 thì sao?
- Thiếu máu:
Thiếu vitamin B12 thì thiếu máu vì hồng cầu to bất thường. Hồng cầu to thì tốt chứ sao lại bất lợi? Vitamin B12 giúp tạo ra tế bào hồng cầu ở tủy xương. Thiếu vitamin B12 thì hồng cầu tạo ra bị dị tật, chỉ to xác mà nhân thì nhỏ, không làm ăn được gì cả. Hậu quả là thiếu hồng cầu thứ thiệt để chuyên chở oxy, nên da dẻ nhợt nhạt, khó thở, tim đập nhanh. (thường xét nghiệm sẽ kèm thêm vitamin B9, để chắc chắn thiếu B12 là thủ phạm, hoặc cả hai là đồng phạm).
- Tê tay chân – Đi đứng lạng quạng: Vitamin B12 giúp tổng hợp myelin, một chất bao bọc sợi thần kinh để bảo vệ. Nếu myelin bị tổn thương, sẽ gây ra tê tay chân, yếu cơ, đi đứng loạng choạng, dễ mất thăng bằng
- Đầu óc lộn xộn:
Tổn thương dây thần kinh có thể làm suy giảm nhận thức, trí nhớ kém, tăng nguy cơ sa sút trí tuệ.
Thiếu vitamin B12, không nhất thiết là ba triệu chứng trên xảy ra cùng lúc , mà tùy mức độ thiếu. Thông thường, triệu chứng liên quan tới thần kinh ngoại biên xảy ra trước, nghĩa là tê chân tê tay. Thiếu B12 nhiều hơn, thì đi đứng mất thăng bằng do tủy sống bị tổn thương, dẫn đến rối loạn vận động. Sau đó mới đến trí nhớ lung tung, và thiếu máu. Thiếu máu thì “lộ hàng” quá rõ, da dẻ nhợt nhạt. Lúc này thiếu B12 đã khá trầm trọng rồi. Thử máu sẽ thấy lượng hồng cầu to tăng bất thường.
Tóm lại, người cao tuổi thiếu vitamin B12 thì tổn thương thần kinh ngoại biên (tê tay chân) thường xuất hiện đầu tiên, sau đó đến rối loạn thăng bằng, và cuối cùng là rối loạn nhận thức và thiếu máu là giai đoạn muộn hơn. Phát hiện sớm và bổ sung kịp thời sẽ giúp phòng ngừa biến chứng nặng.
#- Thử máu có biết thiếu B12 không?
Biết được. Xét nghiệm máu thông thường nhất là định lượng vitamin B12 trong huyết thanh.
Giá trị B12 từ 200–900 pg/mL được xem là bình thường. Dưới 200 pg/mL được xem là thiếu. Đơn vị pg là viết tắt của picogram.
Tuy nhiên, một số bệnh viện, chọn ngưỡng 400 pg trở lên đối với người già để tạm xem là bình thường và tiếp tục theo dõi.
#- Kết quả xét nghiệm B12 ảo
Điều đáng buồn là, định lượng vitamin B12 trực tiếp trong huyết thanh đôi khi lại cho kết quả ảo. Vì sao?
Có khoảng 60-70% lượng B12 trong cơ thể được dự trữ ở gan. Phần còn lại ở các mô khác như thận, cơ,…). Chỉ chưa đầy 1% lượng B12 có trong máu. Đó là lý do vì sao đơn vị của B12 trong máu là pico (1 pico = một phần ngàn tỷ gram). Siêu nhỏ để tưởng tượng.
Chưa hết, B12 trong máu lại có hai dạng:
- Dạng B12 hoạt động (khi nó gắn với transcobalamin II), và
- Dạng B12 bất hoạt (khi nó gắn với transcobalamin I, giống như B12 khi mới chui vào được dạ dày).
Đâu ai muốn đo lượng B12 bất hoạt làm chi, nhưng nó lẫn trong huyết thanh thì đành chịu. Nếu lượng B12 bất hoạt này, vì lý do nào đó, nhiều bất thường, thì kết quả xét nghiệm máu cho thấy lượng B12 trên 200pg/mL, vượt mức yêu cầu, nhưng thật ra lại thiếu. Một số bệnh viện chọn con số trên 400 pg với người lớn tuổi để yên tâm là vì lý do đó.
Nếu trên 400 pg/mL mà đi đứng, đầu óc vẫn lạng quạng thì sao? Thì sẽ dùng tới các xét nghiệm khác, tuy không đo trực tiếp lượng B12, nhưng có tính đặc hiệu hơn để xác định có thiếu B12 hay không. Đến đây thì phải đến bác sĩ chuyên khoa để họ chỉ định xét nghiệm nào cần bổ sung, đánh giá kết quả, và điều trị. Đi theo đốc tờ Gu-gồ là thua.
#- Bổ sung B12 sao cho đúng?
Cách thông thường nhất là uống bổ sung vitamin B12, liếu 1.000 – 2.000 mcg, cao hơn nhiều so với nhu cầu bình thường (2,4 mcg/ngày). Lý do là vì người lớn tuổi hấp thu B12 rất kém. Nạp đầy đủ, thì B12 dự trữ trong gan, đủ xài vài ba năm. Nhưng vẫn nên tiếp tục nạp, vì nếu dự trữ B12 còn ít, gan sẽ nhả B12 một cách hà tiện, thì cơ thể mình cũng kẹt.
Người ăn chay trường, chắc chắn thiếu B12, vì trong rau quả hầu như không có B12. Rất may là các viên B12 hiện nay được làm bằng phương pháp lên men, nên vẫn dùng để bổ sung được.
Đó là nói về trường hợp hợp thiếu B12 nhẹ. Còn thiếu nhiều, chẳng hạn như bị viêm teo dạ dày, tùy mức độ, thì chỉ còn cách là chích B12 để né đường tiêu hóa. Tới nước này nên đi bác sĩ, đừng chơi ngông, mua ống B12 về nhà tự “choác”. Rất phiền!
Sau vài tháng bổ sung, kết quả nói chung có thể cải thiện (tê tay, đi đứng lạng quạng,…) Nhưng nếu đã thiếu B12 kéo dài, thì có thể không hồi phục hoàn toàn.
Còn nếu vẫn không thấy cải thiện, có thể là do nguyên nhân khác. Đó là lý do vì sao, bệnh viện bên Đức, mà tôi nói ở trên, người già nhập viện là cho thử B12 ngay. Thiếu thì chích bổ sung B12 luôn. Có nhiều nguyên nhân gây ra những triệu chứng giống như thiếu B12 (tê tay chân, đi đứng lạng quạng, trí nhớ lung tung,…). Loại bỏ nguyên nhân thiếu vitamin B12 ra trước, rồi tính sau…
#- Kết – Cà phê tuổi già, miễn sao đừng lãng đãng
Người lớn tuổi thường thiếu vitamin B12. Uống thuốc đau dạ dày, hay uống metformin (trị tiểu đường) lâu ngày, chưa cần già cũng thiếu B12. Thiếu thì bổ sung, ít ra cũng cỡ 1.000 mcg. May ra thì trí nhớ khỏi mơ hồ, vui vẻ cà phê tuổi già là được rồi.
Còn nhiều chuyện đáng nói quanh mấy loại vitamin nhỏ xíu này – hẹn các bạn ở bài sau.
St từ
Tg Vũ Thế Thành
