24/12/2018
PHƯƠNG PHÁP CHỌC HÚT TẾ BÀO BẰNG KIM NHỎ (FNA) NHẰM PHÁT HIỆN CÁC BỆNH LÝ CÁC HẠCH LYMPHO NGOẠI VI
I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Bệnh lý các hạch lympho ngoại vi khá đa dạng. Bao gồm bệnh hạch ác tính (u lympho ác tính), hạch di căn ung thư, bệnh hạch viêm đặc hiệu (hạch viêm lao), hay bệnh viêm hạch không đặc hiệu. Tất cả những bệnh lý này có thể phát hiện được một cách khá đơn giản chỉ bằng một xét nghiệm cơ bản đó là xét nghiệm chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (FNA- Fine Needle Aspiration).
II. QUY TRÌNH KỸ THUẬT:
1. NGUYÊN LÝ: Tất cả các hạch sờ nắn được trên bề mặt cơ thể. Dùng bơm tiêm gắn kim đưa kim qua da vào vùng tổn thương, hút với áp lực âm để các tế bào từ mô hạch đi vào trong kim, phụt chất dịch lấy được trên phiến kính, cố định, nhuộm, nhận định hình thái tế bào, sự sắp xếp tế bào, nền phiến đồ dưới kính hiển vi quang học để chẩn đoán bệnh của hạch.
2. CHUẨN BỊ
2.1. Người thực hiện
- Bác sĩ giải phẫu bệnh - tế bào bệnh học hoặc bác sĩ lâm sàng đã được đào tạo về chọc hút kim nhỏ: 01
- Kỹ thuật viên giải phẫu bệnh – tế bào bệnh học: 01
2.2. Phương tiện, hóa chất
- Phòng để thực hiện kỹ thuật từ 15-20 m2, đủ ánh sáng, thoáng, có vòi nước, chậu rửa và bàn để dụng cụ nhuộm.
- Bàn để dụng cụ (1), ghế ngồi cho bác sĩ và kỹ thuật viên (2) và ghế ngồi cho BN (1), giường BN nằm (1), gối kê gáy bệnh nhân (1).
- Bông sạch, cồn iod, găng tay vô trùng, khẩu trang, băng dính y tế.
- Kẹp không mấu (1), kéo (1).
- Hộp đựng bông cắt nhỏ vô trùng (1), hộp đựng bông cồn để sát trùng vùng chọc (1).
- Bơm tiêm 10ml hoặc 20ml, kim các cỡ từ 25G đến 21G.
- Dụng cụ gắn bơm tiêm để chọc hút (1).
- Hộp bằng thép không rỉ đựng bơm, kim tiêm sạch.
- Hộp đựng kim đã dùng, dụng cụ đựng bơm đã sử dụng, dụng cụ đựng bông đã dùng.
- Phiến kính sạch, một đầu mài mờ để ghi mã số BN.
- Giá để đựng phiến kính đã dàn bệnh phẩm (phiến đồ).
- Bút chì mềm ghi mã số bệnh nhân, vị trí chọc hút trên phiến kính.
- Dung dịch cố định bệnh phẩm (cồn tuyệt đối hoặc cồn/ete tỷ lệ 1/1).
- Phẩm nhuộm phiến đồ (Giemsa/Diff - Quik/HE/ PAP…)
- Các dụng cụ để nhuộm: khay, giá, cốc pha thuốc nhuộm, ống hút
- Nước cất, nước sạch để rửa thuốc nhuộm trên phiến kính.
- Các dung dịch sát khuẩn.
- Kính hiển vi quang học, bàn có mặt phẳng, đủ rộng để đặt kính hiển vi và để viết (1).
- Phiếu xét nghiệm ghi rõ họ và tên BN, người thực hiện kỹ thuật, vị trí chọc hút, dịch chọc và kết quả chẩn đoán.
- Sổ hoặc máy tính ghi lại thông tin của từng BN, đặc điểm tổn thương, vị trí chọc hút, dịch chọc và kết quả chẩn đoán.
- Hộp thuốc chống sốc, ống nghe, máy đo huyết áp.
- Các sọt rác đựng rác thải y tế, rác thải thường.
2.3. Chuẩn bị bệnh nhân (với các BN tỉnh táo, giao tiếp được với thầy thuốc)
- Giải thích cho bệnh nhân (hoặc người nhà BN) về qui trình thực hiện, mục đích, nguy cơ, lợi ích để BN yên tâm và hợp tác làm xét nghiệm.
- Khai thác tiền sử bệnh và các triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng.
- Khám bệnh nhân xác định vị trí hạch cần chọc hút, màu sắc, số lượng, mật độ, kích thước, sự di động.
3. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
3.1. Lấy bệnh phẩm
+ Bộc lộ vị trí hạch cần chọc hút (BN có thể nằm hoặc ngồi tùy vị trí hạch cần bộc lộ để làm thủ thuật cho thuận tiện).
+ Sát trùng vùng cần chọc hút bằng cồn iod.
+ Chọc hút để lấy bệnh phẩm: cố định vị trí hạch cần chọc bằng hai ngón bàn tay trái, tay phải cầm kim có gắn bơm tiêm xuyên qua da vào hạch, hút dưới áp lực âm để dịch chọc vào trong lòng kim. Trước khi rút mũi kim ra khỏi hạch, cần giải phóng áp lực âm, rút nhanh kim qua da. Có thể chọc hút nhiều vị trí trên hạch (nếu hạch >1,5) hoặc chọc hút nhiều hạch (cần đánh dấu thứ tự hạch hoặc vị trí hạch được chọc hút trên phiến kính).
+ Sát trùng lại vị trí đã chọc hút hoặc băng lại nếu cần.
3.2. Làm phiến đồ
+ Tháo kim ra khỏi bơm tiêm.
+ Kéo pitông xuống để lấy không khí vào bơm tiêm tạo áp lực.
+ Lắp kim vào bơm tiêm.
+ Nhanh chóng phụt dịch chọc ra các phiến kính đã ghi sẵn mã số BN.
+ Dùng một phiến kính khác dàn bệnh phẩm trên các phiến kính có bệnh phẩm để bệnh phẩm được dàn mỏng, đều.
3.3. Cố định phiến đồ: bằng một trong các phương pháp cố định phiến đồ tế bào học (đã nêu ở phần cố định phiến đồ).
3.4. Nhuộm các phiến đồ: theo một trong các phương pháp nhuộm: Giemsa, Papanicolaou, Diff - Quick hay May Grunwanld Giemsa hoặc HE (như đã nêu ở mục nhuộm phiến đồ tế bào học).
3.5. Nhận định kết quả: trên kính hiển vi quang học bởi bác sĩ giải phẫu bệnh - tế bào bệnh học.
4. KẾT QUẢ
- Phiến đồ chọc hút phải có được đúng, đủ các thành phần tế bào của mô hạch, có đủ thành phần của mô tổn thương để chẩn đoán.
- Các phiến đồ được dàn mỏng, đều, không chồng chất lên nhau.
- Các tế bào được bảo tồn tốt đúng với hình thái của mô và tổn thương.
- Các tế bào bắt màu rõ ràng, phân biệt được rõ hình thái của nhân và bào tương.
5. NHỮNG SAI SÓT VÀ HƯỚNG XỬ TRÍ
- Phiến đồ không thỏa đáng:
+ Quá nghèo tế bào hoặc không lấy được tế bào của tổn thương:
Do mũi kim chọc quá nông hoặc quá sâu: cần đâm mũi kim trúng tổn thương.
Hoặc không cố định tốt vùng cần chọc trong khi hút làm hạch di động: cần ấn ngón tay giữ chặt hạch cần chọc.
+ Quá nhiều hồng cầu: không đổi hướng mũi kim khi kim đã đâm vào mô, tránh chảy máu khi chọc hoặc chọc thêm 1 mũi ở vị trí khác (khối >1,5cm) nếu thấy nhiều máu.
+ Phiến đồ dàn quá dày hoặc kéo quá mạnh làm các tế bào chồng chất hoặc bị kéo dài, nát: cần phụt một lượng vừa đủ ra mỗi phiến kính và dàn nhẹ nhàng, đều tay.
+ Cố định kém làm tế bào thoái hóa không nhận định được hình thái nhân và bào tương: cần lặp lại xét nghiệm, cố định ngay sau khi dàn phiến đồ.
+ Các tế bào bắt màu quá kém: cần nhuộm đủ thời gian và cố định phiến đồ tốt hoặc kiểm tra thuốc nhuộm.
- BN không hợp tác: thuyết phục giải thích.
- Chảy máu nhỏ tại nơi chọc hút: chỉ cần băng ép lại.
- Dịch chọc bị khô trong lòng kim hoặc vào trong đốc kim hoặc khô trên phiến kính trước khi dàn: chọc hút nhanh, phụt nhanh ra phiến kính đã chuẩn bị sẵn và dàn ngay, hoặc bơm nước muối sinh lý để rửa kim lấy dịch làm phiến đồ.
- Chọc hút vào vị trí ngoài tổn thương (mạch máu, thần kinh, khí quản…): rút ngay kim ra, cố định tốt vị trí cần chọc hút và chọc hút lại.
- Nên yêu cầu BN không nhịn ăn trước khi tiến hành thủ thuật. Giải thích để BN yên tâm. Nếu BN bị choáng khi chọc hoặc sau khi chọc: nhanh chóng cho BN nằm xuống gường và xử trí chống choáng.
III. KẾT LUẬN:
Quy trình kỹ thuật chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (FNA) các hạch lympho ngoại vi là một quy trình đơn giản, tiện ích, có thể thực hiện được ở tất cả các Khoa giải phẫu bệnh, phòng xét nghiệm tế bào học từ trung ương đến địa phương. Chi phí ít, dễ thực hiện, khả năng phát hiện bệnh lý cao.
Đây là một quy trình kỹ thuật nên được áp dụng rộng rãi trong cộng đồng nhằm phát hiện sớm bệnh lý và giảm tối thiểu chi phí khám chữa bệnh.