21/01/2026
Ngủ kém, đau đầu, dễ cáu gắt – rất có thể gốc bệnh nằm ở can khí
Trong Đông y, can giữ vai trò đặc biệt quan trọng: chủ sơ tiết, tức là đảm nhiệm việc điều hòa sự vận hành của khí trong toàn cơ thể. Can khí thông suốt thì khí huyết lưu chuyển trơn tru, tinh thần thư thái, giấc ngủ yên ổn. Ngược lại, khi can khí bị uất trệ hoặc bốc lên, hàng loạt triệu chứng ở đầu, mắt và cảm xúc sẽ xuất hiện cùng lúc.
Can khai khiếu ra mắt, thông lên vùng đầu. Vì vậy, những người có can khí không điều đạt thường than phiền mắt nóng rát, khô, nhìn mờ, nhìn nhòe, cảm giác như có một lớp hơi nước che trước mắt. Kèm theo đó là chóng mặt, đầu váng, đầu căng tức. Có người mô tả cảm giác như đầu bị siết chặt bằng một sợi dây, có lúc lại nặng trịch, ù lì, rất khó chịu. Trong Đông y, đây là biểu hiện điển hình của chứng trướng huyễn do can khí uất hoặc can dương bốc.
Không chỉ dừng lại ở vùng đầu mặt, can khí uất còn ảnh hưởng mạnh đến cảm xúc và giấc ngủ. Người bệnh thường rơi vào trạng thái hàn – nhiệt vãng lai: lúc thì nóng bừng, bứt rứt khó chịu, lúc lại thấy lạnh, mệt mỏi. Ban ngày dễ cáu gắt, khó kiềm chế cảm xúc; ban đêm lại trằn trọc khó ngủ, ngủ không sâu, hay mộng mị, dễ tỉnh giấc.
Trong lý luận Đông y, can thuộc mộc. Mộc thuận thì mềm mại, uyển chuyển, giống như cây cối tươi tốt, sinh trưởng hài hòa – con người khi ấy tư duy linh hoạt, xử lý công việc nhanh nhạy, quyết đoán mà không căng thẳng. Nhưng khi mộc bị uất, giống như cây khô héo, khí không thông thì rất dễ sinh hỏa. Chính vì vậy, người can khí uất thường nóng tính, dễ bực bội, dễ “bốc hỏa” trước những chuyện rất nhỏ. Điều đáng nói là bản thân người bệnh cũng cảm nhận rõ sự khó chịu, bức bối ấy từ bên trong, chứ không phải do tính cách xấu đi.
Trên lâm sàng, tôi gặp khá nhiều bệnh nhân là người làm quản lý, làm lãnh đạo. Họ chia sẻ rằng có những lúc nổi nóng mắng cấp dưới vì những việc rất vụn vặt, sau đó lại thấy áy náy, tự trách mình. Thực chất, đây không hẳn là vấn đề về nhân cách hay đạo đức, mà phần nhiều bắt nguồn từ can khí uất kết kéo dài, khí không thông thì sinh hỏa, lâu ngày ảnh hưởng cả thân lẫn tâm.
Khi can khí được điều chỉnh đúng cách – khí được sơ thông, hỏa được giáng xuống – rất nhiều người nhận thấy sự thay đổi rõ rệt: giấc ngủ sâu hơn, đầu óc nhẹ nhàng hơn, mắt đỡ mỏi, cảm xúc ổn định hơn, và khả năng kiểm soát bản thân cũng tốt lên. Đây chính là giá trị cốt lõi của Đông y: không chỉ xử lý triệu chứng bên ngoài, mà đi từ gốc rễ là sự mất cân bằng của khí trong cơ thể.
