Diona Tasholli- Psikologe

15/10/2025

Truri autik
prodhon 42% më shumë informacion
në qetësi
(krahasuar me neurotipikët).
Ne kemi SHUMË më shumë neurone
— (shih imazhin).
Kur themi se shohim më shumë,
dëgjojmë më shumë,
nuhasim më shumë,
shijojmë më shumë
dhe ndiejmë më shumë,
NUK është ekzagjerim apo figurë e të folurit!
Ne marrim MË SHUMË nga të gjitha shqisat.
Kjo është arsyeja pse mbingarkohemi.
Kjo është arsyeja pse kemi kriza.

Për ju, është thjesht një supermarket.
Për ne, është:
• Mbingarkesë vizuale
– nga numri i madh i objekteve që shohim.
• Mbingarkesë ngjyrash
– të gjitha etiketat, të gjitha nuancat e rrobave që veshin njerëzit.
• Mbingarkesë trafiku
– njerëz që lëvizin, karroca, shporta, nëpunës, kthime karrocash… të gjitha ndodhin njëkohësisht, çdo sekondë që jemi në ndërtesë.
• Mbingarkesë zanore
– njerëz që flasin,
rrota që kërcasin,
fëmijë që qajnë,
kuti që hapen,
peshore që kërcasin,
punonjës që bien bori,
tingujt e skanerëve të arkës qindra herë në minutë
— dhe ne i DËGJOJMË TË GJITHA,
vazhdimisht,
dhjetëra ose edhe qindra herë më fort
se ju.
• Mbingarkesë olfaktive
– ne nuhasim çdo shampo,
xhel dushi,
krem,
brisk,
detergjent,
erëza,
fruta,
perime,
pastrues
dhe produkt që është aty
— plus gjithçka që çdo person në dhomë ka veshur!
Dhe ne i nuhasim ato dhjetëra
ose edhe qindra herë më intensivisht se ju.
• Mbingarkesë drite (fotosensitivitet)
– dritat janë fjalë për fjalë dhjetëra,
nëse jo qindra, herë më të ndritshme për ne.
Disa drita janë më të këqija se të tjerat
— dhe dritat e gjata neoni në supermarkete
janë shkaku numër 1 i mbingarkesës.
• Paralizë vendimesh
- Cilën rrugë duhet të ndjek?
Çfarë doja të merrja?
Në cilin korridor është?
Sa para kam për të shpenzuar?
Ai që vjen drejt meje,
a duhet të shpejtoj apo të ndalem?
A po e bllokoj?
A doja patate të skuqura?
Prit - kam një listë.
Ku është lista?
Çfarë doja të merrja?
E gjithë kjo godet menjëherë
brenda dhjetë sekondave të para
që hyjmë në dyqan
— duke na lënë të ngrirë dhe të paaftë
të ecim përpara.
Mendojeni si një sistem kompjuterik të "ngecur"
që po i kërkoni të bëjë shumë, shumë shpejt.
Kjo është paralizë vendimesh
— dhe nuk shkaktohet vetëm nga vetë pyetjet,
por nga fakti që e gjithë kjo po ndodh në të njëjtën kohë
me mbingarkesën shqisore që tashmë na ka mbërthyer.
Kjo çaktivizon "Funksionin Ekzekutiv" të trurit
- domethënë aftësinë për të kryer punë
(të ngasësh makinën,
të vishesh,
të ndjekësh një recetë,
të bësh pazar).
Gjithashtu shkakton paralizë të detyrave
- pamundësinë për të filluar.
Ka një periudhë kur nuk ndodh asgjë
- thjesht na lër rehat në atë moment.
Nëse na lejon,
truri do të "sinkronizohet"

dhe ne do të jemi në gjendje të vazhdojmë.
Mund të na duhet të stimulojmë
(lëvizje përsëritëse
që na ndihmojnë të rregullojmë sistemin nervor)
- të lëvizim trupat tanë,
të përdredhim krahët,
të luajmë me gishtat ose flokët.
Mos na ndaloni.
Kështu vetërregullohemi
dhe mund të përballojmë
ndryshimet drastike
që sapo kemi përjetuar.”
— Michelle Mason
https://amfoterodexios.blogspot.com/.../blog-post_13.html...

Anastasia Passi
·
Ndiq
23 min.
·

18/09/2025

Autizmi – Të folurit: Dëshmia zbuluese e një shkencëtari të ri në spektër, i cili nuk flet
SHËNDETI
Si komunikon një person në spektër që nuk mund të flasë? Një kandidat për doktoraturë në spektër, i cili nuk ka arritur kurrë të shqiptojë një fjalë, regjistron përvojën e tij, ndërsa hedh poshtë tre mite

MARIA KOTOPOULI
15/09/2025 14:21:17

Foto: Shutterstock
Në shumë raste të individëve në spektrin e autizmit, ata nuk u përgjigjen zërave të prindërve të tyre që nga vitet e para të jetës së tyre. Ky rast përfshin Timothy HoYuan Chan, një kandidat për doktoraturë në Sociologji në Shkollën e Edukimit dhe Arteve në Universitetin Katolik Australian.

“Udhëtimi im me autizmin filloi shumë kohë para diagnozës, kur isha tre vjeç e tre muajsh”, thotë ai në artikullin e tij për The Conversation, ku kontributi i prindërve të tij ishte thelbësor: “Familja ime vuri re tiparet e mia autistike që kur isha rreth 15 muajsh. Nuk i shikoja kurrë njerëzit dhe nuk u përgjigjesha kur më thërrisnin. Rregulloja lodrat në vend që të luaja me to. Kur doja diçka, i kapja duart e të tjerëve për ta marrë. Shpesh kisha kriza në mjedise të mbushura me njerëz ose kur rutina ndryshonte papritur, por nuk mund t’i bëja njerëzit të kuptonin pse isha i mërzitur. Më vonë u diagnostikova me autizëm.”

Siç pranon ai, familja e tij “u ankua kur mësuan se unë mund të mos isha kurrë në gjendje të jetoja një jetë të pavarur ose të plotë”, por kjo nuk do të thotë që nëna e tij humbi kohë. Ai menjëherë organizoi mbështetjen e tij: programe intensive të sjelljes në shtëpi, terapi të të folurit dhe forma të tjera mbështetjeje. Por ai kurrë nuk arriti të artikulonte asnjë fjalë. Megjithatë, ai mësoi të komunikonte ndryshe. Kandidati për doktoraturë hulumton neurodiversitetin tek njerëzit me autizëm që kanë pak, jo të besueshëm ose aspak të folur, ose tek njerëzit me nevoja komplekse komunikimi dhe nevoja të larta mbështetjeje.

Tastierë "magjike"

ARTIKUJ TË LIDHUR

Si është në të vërtetë të jesh në spektrin e autizmit? Një profesor përshkruan

Spektri i Autizmit: Në fund të fundit (a) jemi të gjithë pak autistë? Një profesor shpjegon

Autizmi: Shtatë sjellje që zbulojnë se mund të kemi çrregullimin
Momenti kritik erdhi kur ai ishte 9 vjeç. Atëherë ai filloi të komunikonte me ndihmën e një tastiere, Lightwriter, një pajisje që konverton gjuhën e shkruar në gjuhë të folur. "Unë shkruaj dhe ajo flet atë që shkruaj. Një person tjetër më prek shpatullën ndërsa shkruaj. Kjo prekje më ndihmon të bëhem i vetëdijshëm për trupin tim dhe të përqendrohem në komunikimin e mesazhit tim", shkruan ai në artikull. "Me shkrim të asistuar, unë mund të jetoj një jetë më të plotë, të mbaj një fjalim TEDx, një nga të parat nga një person që nuk flet, dhe të shkruaj autobiografinë time. Përdora shkrim të asistuar për të shkruar këtë artikull."

Sa e zakonshme është që dikush në spektër të mos flasë?

Autizmi ndikon në mënyrën se si njerëzit komunikojnë, bashkëveprojnë dhe i japin kuptim botës. Njerëzit me autizëm kanë dallime në komunikim, si dhe interesa të veçanta. Në vitin 2022, në Australi kishte 290,900 persona autikë. Rreth një e treta nuk flasin.

Ky komunitet jofolës është i prekshëm nga ana sociale dhe shpesh përjeton refuzim dhe përjashtim. Si anëtar i këtij komuniteti vetë, ai përpiqet të hedhë poshtë disa nga mitet më të zakonshme.

Miti 1: Ata nuk përdorin gjuhën

Edhe pse nuk mund të komunikojnë verbalisht, ka mënyra të tjera për të komunikuar, duke përdorur gjuhën. Për të, në fillim, të folurit ishte thjesht tinguj pa kuptim. Megjithatë, rreth moshës gjashtë vjeç, ai kuptoi se fjalët përdoreshin për të përfaqësuar gjërat dhe për të rritur komunikimin. "Duke e lidhur të folurit e njerëzve me sjelljen e tyre, fillova të kuptoj natyrën simbolike të gjuhës, e cila më ndihmoi të komunikoja", thotë ai.

Për shkak të dallimeve shqisore dhe motorike, njerëzit me autizëm që kanë nevoja komplekse komunikimi kanë nevojë për mbështetje për të komunikuar, siç është kontakti fizik, për të kryer aktivitete të përditshme dhe për të marrë pjesë në jetën shoqërore.

Miti 2: Ata nuk na kuptojnë

Njerëzit në spektrin e autizmit, veçanërisht ata me nevoja komplekse komunikimi, kanë nevojë për kohë shtesë për të deshifruar, kuptuar dhe nxjerrë kuptim nga përvojat. Megjithatë, me përpjekje dhe kohë, shumë njerëz me autizëm që nuk flasin mund të bëhen të vetëdijshëm dhe të kuptojnë mendimet e njerëzve të tjerë. Kjo mund të përfshijë përdorimin e historive sociale për të kuptuar gjendjet mendore dhe emocionale. E tëra çfarë u duhet është koha dhe hapësira për të përpunuar informacion të ri.

Miti 3: Ata shqetësohen, murmurisin dhe ndonjëherë bërtasin pa asnjë arsye

Njerëzit në spektër, veçanërisht ata që nuk flasin, mund të ndihen të pasigurt në vende të mbushura me njerëz.

26/07/2025

Autizmi VS skanimet jo-autistike të trurit. Po, njerëzit autikë me të vërtetë e perceptojnë dhe ndërveprojnë me botën ndryshe nga njerëzit jo-autikë.

High Definition Fiber Tracking - Ky është një skanim i trurit të Dr. Temple Grandin, majtas, krahasuar me dikë pa autizëm. Zona vizuale e prodhimit të Grandin është shumë më e madhe se ajo e një personi tipik. (Foto: Walt Schneider, Universiteti i Pittsburgh)

08/04/2025

27/03/2025

📌SI FUNKSIONOJNË SEANCAT E STIMULIMIT-ZHVILLIMIT?

📍Seanca stimulimi-zhvillimi për fëmijët me:
- Çrregullime prevazive të zhvillimit
- Vështirësi në të nxënë
- Çrregullime të komunikimit verbal
- Down Syndrome
- Çrregullime të vëmendjes dhe hiperaktivitetit
- Çrregullime të spektrit të autizmit
- Çrregullime në sferën e komunikimit

📍Seancat e stimulimit apo zhvillimit tek fëmijët me vështirësi gjatë zhvillimit janë metoda të intervenimit terapeutik të cilat kanë për qëllim intervenimin e hershëm dhe stimulimin e fëmijës në zhvillimin e përgjithshëm Psiko-Motorik të tij.
🧠🗣️🫂

◼️Seanca në kohëzgjatje prej 45 minutave terapi shfrytezon aktivitete te caktuara të cilat e ndihmojnë fëmijën në fushën Kognitive, Verbale dhe të Sjelljës.
Zhvillimi i fëmijës mund të hasë vështirësi në një apo më shumë fusha duke përfshirë këtu vështirësit në komunikim apo gjuhë, në aspektin kognitiv apo njohës, në aspektin emocional apo social.
Duke u përqendruar më shumë në ngecjen të cilën e hasë fëmija gjatë zhvillimit të tij hartohet plani individual i cili kontribuon në ngritjen e potencialit të përgjithshëm kognitiv dhe ndihmesën në vështirësin të cilen e has fëmija gjatë zhvillimit të tij.
📍Gjatë intervenimit terapeutik nevojitet kohë dhe durim në arritje të progresit meqënëse çdo fëmijë ka ritmin e tij të zhvillimit. Por jo çdo here progresi i referohet vetem ritmit të zhvillimit të fëmijës pasi që një rol të rëndësishëm ka dhe ambienti Stimulues apo Jostimulues me të cilin fëmija rrethohet në jetën e përditshme.
Rolin kyq në jetën e fëmijës kanë prindërit, edukatorët/mësuesit duke perfshirë kohën më të madhe të cilën fëmija e kalon gjatë ditës me këta persona. Këtu vihet në pah stimulimi të cilin prindërit apo edukatorët e realizojnë gjatë dites duke ndihmuar në zhvillim të përgjithshëm psikomotorik, duke kaluar kohë kualitative, duke bashëvepruar me fëmijën gjatë lojërave të ndryshme, duke nxitur komunikim përgjatë ditës.
📍Seancat e stimulimit-zhvillimit preferohen të realizohen me prindërit e fëmijës në sallën e punës, meqenëse teknikat e përdorura tek fëmijët mund të përdoren dhe në shtëpi nga prindërit duke e ndihmuar fëmijën më shpejt të arrijë rezultatet e dëshiruara.
Aktivitetet të cilat përdorën në seanca janë aktivitete të cilat i referohen fushës Kognitive, Verbale dhe Emocionale.

📍Aktivitete të caktuara ndikojnë dukshëm në fushën e përqendrimit dhe koncentrimit, duke ndihmuar ne kohezgjatje të durimit.
Aktivitete të tjera ndikojnë në fushën e kognicionit duke ndikuar në njohje të objektëve me të cilat fëmija rrethohet gjatë jetës së përditshme, në të menduarit logjik, kujtesën, zgjidhjen e problemeve, të menduarit simbolik etj.
Aktivitete të tjera ndikojnë në zhvillimin e fëmijës në aspektin verbal duke ndikuar në komunikim, belbezime apo vokalizime në përputhje me moshën kronologjike, fjalë të para apo zgjerim të fjalorit në koordinim apo përputhje me atë që kërkohet nga fëmija.

📍Seancat e zhvillimit e ndihmojnë fëmijën në përmbushjen e potencialit të tij, duke përfshirë këtu potencialin kognitiv, verbal dhe emocional.
Ky potencial në një ambient stimulues do ngritet dhe do zgjerohet duke ndihmuar fëmijën në zhvillim të tij dhe në qoftë se kanë egzistuar ngecje në zhvillim dhe e kundërta e tij një ambient jostimulues do të ul potencialin dhe kapacitetin e fëmijës qofte ai kognitiv, verbal apo emocional.

Diona Tasholli
Terapeute e stimulimit dhe zhvillimit për fëmijë

14/12/2024

LOJA E PLOTËSIMIT TË TREGIMEVE

•ZHVILLIMI KOGNITIV
•AFTËSA E PËRCEPTIMIT VIZUEL
•MENDIMI I SHUMËFISHTË
•ZGJERIM I AFTËSIVE VERBALE-Krijimi i fjalive të shkurta-gjata.

Lojërat e krijimit-plotësimit të tregimëve mbështesin zhvillimin kognitiv i cili i referohet zhvillimit të aktiviteteve mendore që i mundësojnë fëmijës të kuptojë dhe të mësojë se çfarë po ndodhë rreth tij, si dhe zhvillimin e mënyrave më komplekse dhe më efektive të të menduarit.
Foshnjat dhe fëmijët kalojnë katër periudha zhvillimore ndërsa përpiqen të kuptojnë botën. Çdo periudhë varet nga mosha dhe përbëhet nga mënyra dhe forma të ndryshme të të kuptuarit. Këto periudha zhvillimore janë:
•Periudha ndijore-motorike,
•Periudha paraoperacionale,
•Periudha e operacioneve konkrete,
•Periudha e operacioneve abstrakte.

Lojërat e plotësimit të tregimeve ndihmojnë në përshpejtimin e proceseve mësimore të fëmijës.
Duke gjetur kartat e sakta te cilat duhet të vendosen sipas rradhës dhe në përputhje me tregimin fëmija gjeneralizon aftësit verbale të tij duke krijuar fjali më të gjata me kuptim duke krijuar kështu një mini-histori në përputhje me kartat e vendosura, duke gjeneralizuar njohurit dhe duke bërë një paralelizëm me ngjarje që mund të kenë ndodhur në përditshmërin e fëmijës.
Për fëmijët me vështirësi në zhvillim lojërat e tilla ndihmojnë duke zgjeruar fjalorin ekspresiv, të menduarit kritik, zhvillojnë të menduarit kognitiv dhe aftësit vizuele te fëmijës.

04/12/2024

20/09/2024

Përse foshnja qan vazhdimisht? Jo për shkak ngërçesh, jo për shkak urisë.

Ku prindërit bëjnë më shpesh gabime

Gjatë javëve të para të jetës, foshnja më së shumti fle, edhe kur zgjohet mes dy ushqyerjeve, e kalon kohën gjysmë në gjumë. Ndonjëherë dremitin gjatë ushqyerjes, ndaj është e nevojshme t’i inkurajoni të ushqehen me gji, duke ia prekur buzët me thithën e sisës.
Gjatë kësaj periudhe, foshnja është aktive për dy deri në tre minuta në orë gjatë ditës dhe akoma më pak gjatë natës, që është rreth një orë gjatë një dite.
Në fund të muajit të parë, periudha e vitalitetit rritet në dy deri në tre orë me një periudhë më të gjatë pasdite. Nëse gjatë kësaj periudhe e stimuloni foshnjën me lodra, veçanërisht ato që prodhojnë zë, ose nëse vazhdimisht i flisni, i këndoni dhe e mbani në krahë, ajo me siguri do të reagojë duke qarë.
Midis javës së tretë dhe të dymbëdhjetë, shumica e foshnjave përjetojnë një periudhë shqetësimi në fund të ditës. Ky fenomen interpretohet kryesisht si shfaqja e ngërçeve, ndaj përdoren mjete të ndryshme për lehtësimin e tyre, të cilat herë ndihmojnë, herë jo. Në fund të muajit të tretë, këto probleme kryesisht zhduken, transmeton Telegrafi.

Ekziston një interpretim se të qarat e pangushëllueshme në orët e vona të pasdites shkaktohen nga stimulimi i bollshëm ndaj të cilit është i ekspozuar foshnja. Një sistem nervor qendror i zhvilluar mjaftueshëm nuk është në gjendje të përpunojë të gjithë informacionin nga mjedisi i tij në një moment të caktuar dhe kjo manifestohet në agjitacion (fëmija nuk është i uritur dhe nuk fle). Kjo është arsyeja pse ne duhet të reduktojmë stimulimin në mënyrë që të ndihmojmë fëmijën të përballojë gjithçka që i ndodh.
Këshilla për stimulimin e duhur të foshnjës

Në muajin e parë mjafton që përveç ambientit të këndshëm, ajo që sheh foshnja të jetë vetëm fytyra e qeshur e prindërve. Drita duhet të zbehet, muzika duhet të jetë e qetë, zëri që i drejtohemi duhet të jetë i këndshëm, ndërsa lëvizjet tona të qeta dhe të përgjegjshme.

Kur ajo mbush një muaj, vendosim lodrat lëvizëse në krevat që të mund t’i ndjekë me sy kur të zgjohet. Kur ajo të jetë e qetë dhe në gjumë, duke ndjerë butësisht tingujt dhe duke i tundur për të dëgjuar zërat, do ta bëjmë atë të ndjekë me shikimin e saj herë në njërën e herë në anën tjetër.

Vetëm në muajin e tretë mund të luajë me ‘gim baby’, një lodër e vendosur në mes, në mënyrë që koka e foshnjës të qëndrojë në vijën qendrore. Nëse të gjitha këto lodra do t’i përdornim qysh në lindje ose do ta stimulonim vazhdimisht fëmijën me tinguj dhe objekte të papërshtatshme, ai do të bëhet shumë shpejt nervoz.
Kur fëmija qan, prindërit shpesh fillojnë t’i ofrojnë lodrat njëra pas tjetrës në përpjekje për ta qetësuar, gjë që zakonisht ka efektin e kundërt, fëmija vetëm qan më shumë. Stimulimi i tepërt vetëm sa rrit sasinë e informacionit që truri i foshnjës nuk mund ta përpunojë.
Kjo ndodh edhe në periudhat e mëvonshme, kur foshnja mbulohet me lodra me të cilat kryesisht nuk di se çfarë të bëjë. Nëse e merr dhe e lë menjëherë, ndoshta nuk ka arritur një nivel të caktuar pjekurie që të mund ta përdorë, ose lodra thjesht nuk është funksionale dhe për këtë arsye është e padobishme.

Kur ajo po mëson të përdorë një lodër të re, duhet t’i jepet kohë e mjaftueshme për ta zotëruar dhe për ta ndihmuar në këtë, fillimisht duhet mbajtur atë, pastaj duke i treguar se çfarë mund të bëjë me lodrën.
Në çdo kohë, foshnja duhet të ketë një, dy ose më së shumti tre lodra pranë. Kjo vlen edhe për atë që zvarritet, ulet ose ecën, çdo gjë më shumë krijon rrëmujë dhe çon në konfuzion tek fëmija. Zona e lojës së foshnjës duhet të organizohet në mënyrë që ajo të mund t’i përdorë lodrat në mënyrën e duhur, gjë që do të lejojë zhvillimin normal motorik.
Të rriturit ndonjëherë nuk mund t’i kontrollojnë ndjenjat e tyre, veçanërisht kur ka shumë prej tyre dhe të gjithë duan të tregojnë se sa shumë e duan fëmijën.

Kur fëmija rritet në një mjedis të tillë, mund të ketë probleme me përqendrimin dhe vemendjen, sepse dikush e ndërpret vazhdimisht në ndonjë aktivitet dhe i ofron diçka tjetër. Sado e parëndësishme të duket, më vonë mund të jetë një problem i madh në sjelljen e fëmijës kur ai nuk mund të fokusohet në një aktivitet, sepse nuk është mësuar të fillojë dhe të përfundojë.
Në dëshirën tonë për të argëtuar fëmijën, ne nuk respektojmë nevojat e ti. Nëse nuk dini çfarë të bëni me të, imagjinoni veten në atë situatë dhe do ta keni të qartë nëse dhe sa duhet ta stimuloni fëmijën. /Telegrafi/

17/09/2024

• Përqendrim dhe vëmendje.
• Motorik fine.
• Njohje të ngjyrave dhe kategorizimin e tyre.
• Mbajtjen e duhur të mjetit ndihmës apo në raste të tjera lugës, pirunit etj..
• Mbanë fëmijën e zënë duke ndihmuar të krijoj strukturë të punës dhe të mbaroj aktivitetet që i dedikohen atij.
• Krijon shprehi të cilat i ndihmojnë fëmijës në funksionalitet të rutinave ditore.

Këto shprehi janë dukshëm në munges tek fëmijët me ÇSA, aktivitetet e tilla ndihmojnë fëmijët në fusha të ndryshme duke luajtur një rol të madhë në ndërveprim dhe bashkëpunim, përqendrim maksimal, kërkimin e ndihmës në situata vështirësie me komunikim verbal në qoftë se ai është prezent, në memorizim dhe kujtesë, pakësim të sjelljëve stereotipike(obsesive,rituale), të kuptuarit, kontrroll dhe rregullim, përdorimin e komunikimit joverbal, ndjeshmerinë shqisore duke u përballur me një larmi ngjyrash apo zhurma, fleksibiliteti në ngjarje dhe aktivitete, reduktimi i sjelljëve sfiduese si: mohimi apo refuzimi, sjelljet e dhunshme, sjelljet jo të përshtatshme etj.

05/09/2024

STANDARTET E ZHVILLIMIT PËR FËMIJËT 24-36 MUAJ (2-3 vjeç)

ZHVILLIMI GJUHËSOR
1. U përgjigjët pyetjeve apo komentëve të një të rrituri.
2. Fillon të bëjë kërkesa ose përgjigjje bazuar në konteksin apo kulturën e tij.
3. Përdor përsëritjën për të qendruar në bisedë dhe për të marrë përgjigjje.
4. Komunikon ide kur është në bashkëveprim me të tjerët.
5. Përdor pyetjet “Kush”, “Çfarë”, “Pse” për të filluar dhe zgjeruar bisedat.
6. Fillon vet dhe angazhon të tjerët për të përdorur objekte, ide në kuptim, p.sh., tregon lodrën e tij të preferuar për të filluar bisedën.
7. Emërton shumicën e objektëve dhe njerëzve në mjedisin e tij të njohur.
8. Flet shprehje me tre fjalë, p.sh., “Unë dua top”.
9. Përdor mbiemra në të folur, p.sh., “Makina e kuqe”.
10. Përdor fjali të thjeshta, p.sh., “Unë dua gotën time”.
11. Ka një fjalor prej më shumë se 300 fjalë.

AFTËSIT SENSO-LËVIZORE
1. Imiton të rriturit e njohur kur vizaton apo ngjyros.
2. Përcepton dhe vepron në përputhje me rrethanat kur mbanë një objektë të brishtë, si në mjedis ashtu edhe në lojë, p.sh., ecën me kujdes kur mban në dorë një filxhan qaji.
3. Përshtat afrimin ndaj objekteve të panjohura, p.sh., shtyp fort një top argjile apo plasteline.

TË MENDUARIT SIMBOLIK
1. U cakton role bashkëmoshatarëve, ndërsa janë të përfshirë në lojë imagjinare.
2. Komunikon karakteristikat e njerëzve ose sendëve që nuk janë prezent, p.sh., Mami ime ka sytë blu.
3. Projekton ndjenja dhe fjalë mbi kafshët, p.sh., “Kali është i trishtuar”.
4. Merret me role të ndryshme gjatë lojës dhe i përdor si duhet mekanizmat, p.sh., pretendon të jetë mësuese, e ngret zërin dhe pretendon se po lexon një libër tek fëmijët e tjerë.

LOGJIKA DHE ARSYETIMI
1. Njeh veprimet dhe objektet dhe mund të përgjithësoj kuptimin, p.sh., sheh dikë që hap një çader dhe mund t’i atribuoj faktin se po bie shi.
2. Shpreh shkakun dhe pasojën, p.sh., “Unë rash dhe u lëndova”.
3. Zbaton përvojat e kaluara në të reja.
4. Bënë një parashikim të asaj që pritet të ndodhë pas një sekuence të ngjarjeve.

ZhVILLIMI I KONCEPTIT
1. Identifikon karakteristikat e objekteve dhe njerëzve kur emërtohen, p.sh., ngjyrat.
2. Përdor përfaqësimin simbolik gjatë lojës, p.sh., merr një furçë flokesh dhe e përdor si telefon.
3. Organizon me qëllim objekte të ngjashme, p.sh., ndan blloqet sipas ngjyrave.
4. Identifikon kategorit,p.sh., tregon kafshët brenda një pamje.

KUJTESA
1. Ndan me të rriturit atë që ndodhë brenda një dite, p.sh., ditën në qerdhe.
2. Kryen rutinat e përditshmërisë në mënyrë të pavarur, pa kujtuar se qfarë vjen më pas në rutinën e përditshme.
3. Përdor lojën për të komunikuar rreth ngjarjeve apo situatave të mëparshme, duke përfshirë rendin e ngjarjeve që kanë ndodhur.
4. Përkthen njohurit e kaluara në përvoja të reja, p.sh., kujton vizitën e tij tek dentisti dhe rrëfen çdo hapë të përvojës tek një moshatar gjatë lojës.

AFTËSIT MOTORIKE TË PËRGJITHSHME DHE FINE
1. Qendron në njërën këmbë pa mbështetje dhe mban ekuilibrin për një periudhë të shkurtër kohore.
2. Kërcen përpara disa centimetra.
3. Shëtit poshtë-lartë shkallëve duke vendosur dy këmbet në secilin hapë.
4. Hedh një top.
5. Shëtit, ecën mbrapa, vrapon.
6. Pedalon një biçiklet me tre rrota me dy këmbët.
7. Fillon të përdor lëvizje më të nderlikuara të duarve, p.sh., përdor mjetet e ushqimit në mënyrë të pavarur.
8. Përpiqet për të ndihmuar për t’u veshur vet, p.sh., tërheq zingjirin, vesh qorapet kepucët etj.
9. Shkarravit, fillon të vizatoj vija dhe rrathë.
10. Përdor koordinimin sy-duar, p.sh., kompleton puzzle, vendos rruaza me rrathë në një fill etj.

KUJDESI PËR VETËN
1. Zhvishen në mënyrë të pavarur por kanë ende nevojë për ndihmë.
2. Pastrojnë dhëmbët, duart, vendosin gotën në lavaman.
3. Bëjnë zgjedhje që kanë të bëjnë me veshjen dhe ushqimin.
4. Përdorin komunikim verbal dhe joverbal për të specifikuar nevojat e tyre.
5. Fillojnë të tregojnë interes për të përdorur tualetin.
6. Përpiqet të vesh qorapet dhe këpucet pa ndihmë.

Save the Children

09/08/2024

07/08/2024

TRAJTIMI NËPËRMJET ELEMENTËVE TË LOJËS

Loja zë një pjesë të madhe të jetës së një fëmije.
Nëpërmjet lojës fëmijet zhvillojnë marrëdhënie të ngushta emocionale. Loja është një aktivitet i shtyrë nga kënaqësia dhe mund të përfshijë gëzim, entuziazëm, zemërim, të bërtitura dhe seriozitet. Secila prej tyre rrit përvojën kështu që elementet e lojës dhe gjendjet emocionale në të cilat kalon fëmija janë të rëndësishme për zhvillimin e tij.

Disa fëmijë për arsye të ndryshme nuk kanë një qasje natyrore për të luajtur. Në këtë grup bëjnë pjesë fëmijët me autizëm. Fëmijët me autizëm e kanë të vështirë për të bashkëvepruar me grupin dhe si pasojë janë parë shpesh si fëmijë që nuk mund të mësojnë të luajnë me të tjerët.
Një mënyrë për të kuptuar socializimin nga fëmijët me autizëm është të luajnë me bashkëmoshatarët me autizem, vështirësi mësimore apo me vëllezërit dhe motrat e tyre.

Lojrat duhet të zhvillohet në një mënyrë shumë të organizuar për t’iu dhënë mundësi për tu parë me njëri-tjetrin.
Loja duhet të rregullohet vazhdimisht dhe t’i përshtatet çdo femije individualisht dhe ne grup në mënyrë që fëmijët të marrin mbështetjen që kanë nevoj.

(Gammeltoft & Sollok, 2007, f.10-11)